İlim Ağacı — Sahabi ve Âlimler

Sekiz ana dal — Akide, Tefsir, Hadis, Fıkıh, Usul, Siyer, Lugat, Zühd — ve her dalın sahabi–tâbiîn–imam seyri. 109 düğümün her birinde kaynaklı ayrıntı paneli.

109 düğüm · 8 ilim dalı · kökten yaprağa hiyerarşi

Oklar her yerde doğrudan hoca–talebe bağı kurmaz; bir ilim dalındaki tarihî aktarımı, tesiri ve devamlılığı birlikte gösterir.

1. 001Kur'an ve SünnetKaynak

   Kaynak

   İslam ilminin iki temel kaynağı: Kur'an-ı Kerim ve Hz. Peygamber'in (s.a.v.) sünneti. Sekiz ana ilim dalının tamamı bu köke bağlanır.

   Kur’an, inancın ve kulluğun ana metnidir; sünnet ise onun Hz. Peygamber tarafından yaşanmış ve açıklanmış biçimini taşır. Ağacın bütün dalları, meselelerini bu iki asla döndürür.

   Öne çıkan eser ve izler: Kur’ân-ı Kerîm · Hadis ve sünnet mirası

   İlim seyri: Kur'an ve Sünnet

   Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Kur’an ve Sünnet

   1. 002Hz. Muhammed (s.a.v.)Peygamber571–632

      Peygamber

      Son peygamber, en büyük muallim. Ashabına doğrudan öğretti; bütün ilim dalları onun mirasından beslenir.

      Tebliğle yetinmeyip soruya, zamana ve muhataba göre öğreten bir muallimdi. Ashabın ezber, yazı, tekrar ve uygulama yoluyla taşıdığı bu eğitim, sonraki ilim halkalarının başlangıcı oldu.

      Öne çıkan eser ve izler: Söz, fiil ve takrirleriyle nebevî öğretim

      İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.)

      Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Muhammed

      1. 003Akide (İtikad)İlim Dalı

         İlim Dalı

         İman esaslarının (Allah'ın zat-sıfatları, kader, ahiret) Kitap ve Sünnet'e, sahabe ve selef anlayışına göre belirlenmesi; kelâmcıların akılcı yöntemlerinden ayrışır.

         Akîde, Müslümanın neye ve nasıl iman ettiğini konu edinir. Tevhid, nübüvvet, kader ve âhiret gibi başlıklar; nasların bütünü ve ilk nesillerin anlayışı içinde ele alınır.

         Öne çıkan eser ve izler: Akîde ve kelâm literatürü

         İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad)

         Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Akaid

         1. 004Hz. Ali (r.a.)Sahabi601–661

            Sahabi · Akide

            Dördüncü halife. Hâricî ve Mürcie sapmalarının henüz filizlendiği dönemde sünnet çizgisini ilk savunan sahabilerden; akide meselelerinde sahabenin başvurduğu isim.

            Hz. Peygamber’in yakınında yetişmesi, vahyin iniş devrine şahitliği ve güçlü muhakemesi sebebiyle fetva ve hüküm meselelerinde erken dönemin başvuru isimlerinden biri oldu.

            Öne çıkan eser ve izler: Fetva, hutbe ve rivayet mirası

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Hz. Ali (r.a.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ali

            1. 005Âmir eş-Şa'bî (r.h.)Tâbiînö. 103/721

               Tâbiîn · Akide

               Kûfe'nin büyük tâbiî alimi; kader ve iman konularında sahabe icmaını nakleden güvenilir kaynak.

               Çok sayıda sahâbîyle görüşen Şa‘bî, Kûfe’de hadis ve fıkhı birlikte taşıyan geniş hafızasıyla tanındı. Rivayet seçerken ölçülü davranması, onu sonraki nesiller için güvenilir bir halka kıldı.

               Öne çıkan eser ve izler: Kûfe rivayet ve fetva halkası

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Hz. Ali (r.a.) → Âmir eş-Şa'bî (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Şa‘bî

               1. 006İbn Teymiyye (r.h.)Âlim661–728/1263–1328

                  Âlim · Selef Akîdesi

                  Akide, fıkıh ve tefsirde derin ilim; Eş'arî kelâmına ve vahdet-i vücûd sapmalarına karşı selef akidesini sistemli biçimde müdafaa etti.

                  Döneminin itikad, fıkıh ve usul tartışmalarına geniş bir külliyatla katıldı. Metne dönüşü savunurken aklî delilleri de ayrıntılı biçimde tartışması, eserlerinin farklı ekollerce uzun süre okunmasını sağladı.

                  Öne çıkan eser ve izler: el-Akîdetü’l-Vâsıtıyye · Derʾü teʿârużi’l-ʿaḳl ve’n-naḳl · Minhâcü’s-sünne

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Hz. Ali (r.a.) → Âmir eş-Şa'bî (r.h.) → İbn Teymiyye (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Teymiyye

                  1. 007İbn Kayyım el-Cevziyye (r.h.)Âlim691–751/1292–1350

                     Âlim · Tezkiye

                     İbn Teymiyye'nin en yakın öğrencisi; hocasının akide görüşlerini es-Savâiku'l-Mürsele ve diğer eserlerinde sistemleştirdi.

                     Fıkıh usulünü, kalp terbiyesini ve nebevî hayatı aynı külliyatta buluşturdu. Hocası İbn Teymiyye’nin birçok görüşünü açıklayıp geliştirdi; dili, ilmî olduğu kadar güçlü bir edebî akış da taşır.

                     Öne çıkan eser ve izler: İʿlâmü’l-muvaḳḳıʿîn · Medâricü’s-sâlikîn · Zâdü’l-meʿâd

                     İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Hz. Ali (r.a.) → Âmir eş-Şa'bî (r.h.) → İbn Teymiyye (r.h.) → İbn Kayyım el-Cevziyye (r.h.)

                     Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Kayyim el-Cevziyye

                     1. 008Muhammed b. Abdülvehhâb (r.h.)Âlim1115–1206/1703–1792

                        Âlim · Akide

                        İbn Teymiyye ve İbn Kayyım'ın akide mirasından beslenerek Arap Yarımadası'nda tevhid davetini yeniden canlandırdı; Kitâbü't-Tevhîd bu geleneğin özeti sayılır.

                        Necid’de yürüttüğü davetin merkezine tevhid eğitimini yerleştirdi. Kısa risâlelerle temel kavramları halka ulaştırması ve siyasî ittifakla güçlenen hareketi, Arabistan’ın dinî tarihinde kalıcı bir iz bıraktı.

                        Öne çıkan eser ve izler: Kitâbü’t-Tevḥîd · Keşfü’ş-şübühât · el-Uṣûlü’s̱-s̱elâs̱e

                        İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Hz. Ali (r.a.) → Âmir eş-Şa'bî (r.h.) → İbn Teymiyye (r.h.) → İbn Kayyım el-Cevziyye (r.h.) → Muhammed b. Abdülvehhâb (r.h.)

                        Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Muhammed b. Abdülvehhâb

                        1. 009İbn Bâz (r.h.)Âlim1330–1420/1912–1999

                           Âlim · Akide

                           Yirminci asrın en etkili selefî müftülerinden; Suudi Arabistan Umum Müftülüğü yaptı, akide ve fıkıh alanında geniş fetva mirası bıraktı.

                           Ders halkaları, fetvaları ve resmî ilmî görevleriyle yirminci yüzyılın etkili Suudi âlimlerinden biri oldu. Cevaplarında doğrudan naslara gitmesi ve sade bir dil kullanmasıyla geniş bir okuyucu kitlesine ulaştı.

                           Öne çıkan eser ve izler: Mecmûʿu Fetâvâ ve Maḳālât Mütenevviʿa

                           İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Hz. Ali (r.a.) → Âmir eş-Şa'bî (r.h.) → İbn Teymiyye (r.h.) → İbn Kayyım el-Cevziyye (r.h.) → Muhammed b. Abdülvehhâb (r.h.) → İbn Bâz (r.h.)

                           Kaynak: İbn Bâz — resmî fetva ve makale külliyatı

                        2. 010İbn Useymîn (r.h.)Âlim1347–1421/1929–2001

                           Âlim · Akide

                           Uneyze'deki ders halkalarıyla tanınan, akide ve fıkhı sade dille anlatan çağdaş selefî alim.

                           Uneyze’de uzun yıllar sürdürdüğü derslerde özellikle fıkıh, usul ve akîde metinlerini cümle cümle açıklamasıyla tanındı. Ses kayıtlarından neşredilen şerhleri bugün de ders halkalarında kullanılır.

                           Öne çıkan eser ve izler: eş-Şerḥu’l-mümtiʿ · el-Ḳavlü’l-müfîd · Şerḥu’l-Aḳīdeti’l-Vâsıṭıyye

                           İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Hz. Ali (r.a.) → Âmir eş-Şa'bî (r.h.) → İbn Teymiyye (r.h.) → İbn Kayyım el-Cevziyye (r.h.) → Muhammed b. Abdülvehhâb (r.h.) → İbn Useymîn (r.h.)

                           Kaynak: İbn Useymîn — resmî eser ve ders külliyatı

                        3. 011Elbânî (r.h.)Âlim1332–1420/1914–1999

                           Âlim · Akide

                           Hadis tahkikindeki titizliğiyle akideyi zayıf ve mevzu rivayetlerden arındırmaya çalışan çağdaş muhaddis.

                           Klasik hadis kitaplarındaki rivayetleri tek tek tahriç edip sıhhat değerlendirmeleriyle yeniden dolaşıma soktu. Bazı hükümleri tartışılmış olsa da çağdaş hadis neşri ve tahriç çalışmalarına belirgin bir ivme verdi.

                           Öne çıkan eser ve izler: Silsiletü’l-eḥâdîs̱i’ṣ-ṣaḥîḥa · Silsiletü’l-eḥâdîs̱i’ż-żɑʿîfe · İrvâʾü’l-ġalîl

                           İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Hz. Ali (r.a.) → Âmir eş-Şa'bî (r.h.) → İbn Teymiyye (r.h.) → İbn Kayyım el-Cevziyye (r.h.) → Muhammed b. Abdülvehhâb (r.h.) → Elbânî (r.h.)

                           Kaynak: Elbânî — hadis tahriç külliyatı

         2. 012Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (r.h.)Âlimö. 333/944

            Âlim · Akide

            Semerkant çevresinde Hanefî birikimini sistemli bir Sünnî kelâm diline dönüştüren Mâtürîdiyye imamı.

            Semerkant çevresinde gelişen Hanefî birikimi içinde, iman meselelerini hem naklî delillerle hem aklî açıklamalarla ele aldı. Onun çizgisi zamanla Ehl-i sünnet kelâmının iki ana mektebinden biri hâline geldi.

            Öne çıkan eser ve izler: Kitâbü’t-Tevḥîd · Teʾvîlâtü’l-Ḳurʾân

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Mâtürîdî

         3. 013Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî (r.h.)Âlim260–324/873–935-36

            Âlim · Akide

            Ehl-i sünnet kelâmının iki ana mektebinden Eş‘ariyye’nin kurucu imamı.

            Basra’daki kelâm tartışmalarından ayrılarak nasları merkeze alan yeni bir savunma dili kurdu. Kendisine nispet edilen mektep, özellikle Şâfiî ve Mâlikî ilim çevrelerinde geniş bir tesir bıraktı.

            Öne çıkan eser ve izler: el-İbâne · Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn · el-Lümaʿ

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Eş‘arî, Ebü’l-Hasan

         4. 014Ebû Ca‘fer et-Tahâvî (r.h.)Âlim239–321/853–933

            Âlim · Akide

            Hanefî fakihi ve muhaddis; kısa akîde metni farklı Sünnî çevrelerde asırlarca okutuldu.

            Mısır’da yetişen Hanefî fakihi ve muhaddisidir. İnanç esaslarını tartışmacı bir dilden uzak, kısa ve kuşatıcı maddeler hâlinde topladığı risâlesi asırlar boyunca şerh edildi.

            Öne çıkan eser ve izler: el-ʿAḳīdetü’ṭ-Ṭaḥâviyye · Şerḥu Meʿâni’l-âs̱âr

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Ebû Ca‘fer et-Tahâvî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Tahâvî

         5. 015Hibetullah el-Lâlekâî (r.h.)Âlimö. 418/1027

            Âlim · Akide

            İlk nesillerin itikad rivayetlerini geniş isnadlarla bir araya getiren Şâfiî muhaddis.

            Bağdat’ta hadis ve fıkıh tahsil etti; ilk nesillerden gelen itikad rivayetlerini senedleriyle bir araya getirdi. Eseri, erken dönem Sünnî akaid dilinin nasıl aktarıldığını gösteren geniş bir derlemedir.

            Öne çıkan eser ve izler: Şerḥu Uṣûli İʿtiḳādi Ehli’s-sünne

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Hibetullah el-Lâlekâî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Lâlekâî

         6. 016Hasan b. Ali el-Berbehârî (r.h.)Âlim233–329/847–941

            Âlim · Akide

            Bağdat Hanbelî çevresinin önde gelen ismi; sünnete bağlılık ve cemaat vurgusuyla tanındı.

            Bağdat Hanbelî çevresinin öne çıkan isimlerindendi. İtikad, ibadet ve cemaat anlayışını kısa hükümler hâlinde anlatan metni, döneminin sünnete bağlılık vurgusunu yansıtır.

            Öne çıkan eser ve izler: Şerḥu’s-Sünne

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Hasan b. Ali el-Berbehârî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Berbehârî

         7. 017İbn Ebû Zeyd el-Kayrevânî (r.h.)Âlim310–386/922–996

            Âlim · Akide

            Kuzey Afrika Mâlikîliğinin imamlarından; akîde ve fıkhı öğretici bir mukaddimede buluşturdu.

            Kayrevan’daki Mâlikî öğretiminin en etkili temsilcilerinden oldu. Başlangıç seviyesindeki öğrenciler için yazdığı Risâle, inanç esaslarıyla ibadet ve muamelât hükümlerini aynı çatı altında topladı.

            Öne çıkan eser ve izler: er-Risâle · en-Nevâdir ve’z-ziyâdât

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → İbn Ebû Zeyd el-Kayrevânî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Ebû Zeyd

         8. 018Ahmed b. Hüseyin el-Beyhakî (r.h.)Âlim384–458/994–1066

            Âlim · Akide

            Hadis birikimini itikad bahislerinde kullanan Şâfiî muhaddis ve Eş‘arî âlim.

            Hadis birikimini Şâfiî fıkhı ve Eş‘arî itikadıyla birlikte işledi. İlâhî isim ve sıfatlara dair rivayetleri toplarken hem nakli koruyan hem yorum sınırlarını gözeten bir yol izledi.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Esmâʾ ve’ṣ-ṣıfât · el-İʿtiḳād · es-Sünenü’l-kübrâ

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Akide (İtikad) → Ahmed b. Hüseyin el-Beyhakî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Beyhakī, Ahmed b. Hüseyin

      2. 019Tefsirİlim Dalı

         İlim Dalı

         Kur'an ayetlerinin Kur'an, sahih sünnet, sahabe ve selef sözüyle açıklanması; rey ile keyfi te'vil selef yönteminde reddedilir.

         Tefsir, âyetin dilini, bağlamını, diğer âyetlerle ve sahih rivayetlerle ilişkisini birlikte okur. Rivayet, dil ve dirayet yöntemleri tarih boyunca farklı ağırlıklarla yan yana gelişti.

         Öne çıkan eser ve izler: Rivayet ve dirayet tefsiri birikimi

         İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir

         Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Tefsir

         1. 020Abdullah b. Abbas (r.a.)Sahabi619–687

            Sahâbî · Tefsir

            Peygamberimizin "Allah'ım onu dinde fakih kıl, tevili öğret" duasına mazhar oldu; "Tercümânü'l-Kur'ân" lakabıyla tefsir ilminin kurucu ismi sayılır.

            Genç yaşına rağmen Hz. Peygamber’in duası, sahâbenin büyüklerinden aldığı ilim ve Arap şiirine hâkimiyeti sayesinde Kur’an açıklamalarında öne çıktı. Mekke tefsir halkası onun talebeleriyle şekillendi.

            Öne çıkan eser ve izler: Tefsir rivayetleri ve fetvalar

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Abdullah b. Abbas (r.a.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Abdullah b. Abbas

            1. 021Mücâhid b. Cebr (r.h.)Tâbiîn21–104/642–722

               Tâbiîn · Tefsir

               Kur'an'ı üç kez baştan sona İbn Abbas'a arz ederek her ayetin tefsirini sorduğu rivayet edilir; tefsirde en güvenilir tâbiî kaynaklardan biridir.

               İbn Abbas’ın ders halkasında yetişti; âyetleri ona tekrar tekrar arz ettiği nakledilir. Görüşleri Taberî başta olmak üzere erken dönem tefsir derlemelerinde geniş yer buldu.

               Öne çıkan eser ve izler: Tefsîru Mücâhid adıyla derlenen rivayetler

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Abdullah b. Abbas (r.a.) → Mücâhid b. Cebr (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Mücâhid b. Cebr

               1. 023İbn Cerîr et-Taberî (r.h.)Âlim224–310/839–923

                  Müfessir · Câmiu’l-Beyân

                  Câmiu'l-Beyân adlı tefsiriyle sahabe ve tâbiîn rivayetlerini isnadlarıyla bir araya getiren, "tefsirin babası" kabul edilen imam.

                  Önceki tefsir rivayetlerini isnadlarıyla topladı, görüşler arasında dil ve delil üzerinden tercihler yaptı. Böylece eseri yalnız bir nakil hazinesi değil, erken tefsir birikiminin tenkitli bir toplamı hâline geldi.

                  Öne çıkan eser ve izler: Câmiʿu’l-beyân · Târîḫu’l-ümem ve’l-mülûk

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Abdullah b. Abbas (r.a.) → Mücâhid b. Cebr (r.h.) → İbn Cerîr et-Taberî (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Taberî, Muhammed b. Cerîr

                  1. 024İbn Kesîr (r.h.)Âlim701–774/1301–1373

                     Müfessir · Tefsîr

                     "Kur'an'ı Kur'an ile, sonra sünnetle, sonra sahabe sözüyle tefsir et" ilkesini en berrak şekilde uygulayan, selef tefsirinin başvuru eseri.

                     Hadisçiliğini tefsire taşıyarak âyetleri önce Kur’an, ardından sünnet ve selef rivayetleriyle açıklamaya öncelik verdi. Tarih eseri de İslâm tarih yazıcılığının en çok başvurulan kaynaklarından biridir.

                     Öne çıkan eser ve izler: Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm · el-Bidâye ve’n-nihâye

                     İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Abdullah b. Abbas (r.a.) → Mücâhid b. Cebr (r.h.) → İbn Cerîr et-Taberî (r.h.) → İbn Kesîr (r.h.)

                     Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ

                     1. 025Abdurrahman b. Nâsır es-Sa'dî (r.h.)Âlim1307–1376/1889–1956

                        Âlim · Tefsir

                        Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân adlı sade ve öz tefsiriyle çağdaş selefî tefsir geleneğinin en çok okunan eserini yazdı.

                        Tefsirinde uzun tartışmalar yerine âyetin ana mânasını ve gündelik hayata bakan yönünü açık bir dille öne çıkardı. Bu sadelik, eserinin ders halkalarında ve bireysel okumada yaygınlaşmasını sağladı.

                        Öne çıkan eser ve izler: Teysîrü’l-Kerîmi’r-Raḥmân · el-Ḳavâʿidü’l-ḥisân

                        İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Abdullah b. Abbas (r.a.) → Mücâhid b. Cebr (r.h.) → İbn Cerîr et-Taberî (r.h.) → İbn Kesîr (r.h.) → Abdurrahman b. Nâsır es-Sa'dî (r.h.)

                        Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Abdurrahman b. Nâsır es-Sa‘dî

            2. 022Sa'îd b. Cübeyr (r.h.)Tâbiîn45–95/665–714

               Tâbiîn · Tefsir

               İbn Abbas'ın en seçkin öğrencilerinden; tefsir rivayetlerinde titizliğiyle tanınır, Haccâc'ın zulmüne karşı duruşuyla da bilinir.

               İbn Abbas’tan kıraat, tefsir ve fıkıh öğrendi. Güçlü hafızası, ibadeti ve Emevî idaresi karşısındaki vakur tavrıyla tâbiîn neslinin en çok anılan isimlerinden biri oldu.

               Öne çıkan eser ve izler: Tefsir ve kıraat rivayetleri

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Abdullah b. Abbas (r.a.) → Sa'îd b. Cübeyr (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Saîd b. Cübeyr

         2. 026Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî (r.h.)Âlimö. 671/1273

            Âlim · Tefsir

            Ahkâm âyetlerini dil, hadis ve mezhep görüşleriyle geniş biçimde açıklayan Endülüs kökenli müfessir.

            Endülüs’ten Mısır’a uzanan hayatında kıraat, hadis, dil ve fıkıh birikimini tefsirde buluşturdu. Âyetlerden çıkarılan hükümleri mezhep görüşleriyle karşılaştırırken rivayet ve dil açıklamalarına da geniş yer verdi.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Kurtubî, Muhammed b. Ahmed

         3. 027Hüseyin b. Mes‘ûd el-Begavî (r.h.)Âlimö. 516/1122

            Âlim · Tefsir

            Rivayet tefsirini derli toplu biçimde sunan Şâfiî fakihi ve muhaddis.

            Horasan’da yetişen Şâfiî fakihi ve muhaddisidir. Tefsirinde önceki rivayetleri daha derli toplu bir seçkiyle aktarması, eserin medrese çevrelerinde yaygın biçimde okunmasını sağladı.

            Öne çıkan eser ve izler: Meʿâlimü’t-tenzîl · Meṣâbîḥu’s-sünne

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Hüseyin b. Mes‘ûd el-Begavî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Begavî, Ferrâ

         4. 028Fahreddin er-Râzî (r.h.)Âlim544–606/1149–1210

            Âlim · Tefsir

            Kelâm, felsefe, dil ve tabiat bahislerini tefsirinde geniş tartışmalarla bir araya getirdi.

            Tefsiri; dil, kelâm, felsefe, tabiat ve fıkıh meselelerini geniş tartışmalar içinde ele alır. Soruları çoğaltan ve farklı cevapları tartan yöntemi, dirayet tefsirinin en belirgin örneklerinden biri oldu.

            Öne çıkan eser ve izler: Mefâtîḥu’l-ġayb · el-Muḥaṣṣal

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Fahreddin er-Râzî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Fahreddin er-Râzî

         5. 029Ebû Hayyân el-Endelüsî (r.h.)Âlim654–745/1256–1344

            Âlim · Tefsir

            Kıraat ve Arap dili uzmanlığını el-Bahrü’l-muhît adlı tefsirine taşıyan Endülüslü âlim.

            Endülüs’ten Kahire’ye göç eden büyük bir dilci ve müfessirdir. Tefsirinde kıraatleri, i‘rab ihtimallerini ve Arap şiirinden şahitleri titizlikle işledi; dil çözümlemesini metnin önüne geçirmemeye çalıştı.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Baḥrü’l-muḥîṭ · İrtişâfü’ḍ-ḍarab

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Ebû Hayyân el-Endelüsî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ebû Hayyân el-Endelüsî

         6. 030Celâleddîn es-Süyûtî (r.h.)Âlim849–911/1445–1505

            Âlim · Tefsir

            Kur’an ilimleri ve rivayet tefsirinde kapsamlı derlemeler bırakan çok yönlü Mısırlı âlim.

            Kahire’de hadis, tefsir, dil ve tarih alanlarında çok sayıda eser verdi. Önceki literatürü tasnif ve ihtisar etmedeki gücü, çalışmalarını sonraki okuyucular için birer başvuru kapısına dönüştürdü.

            Öne çıkan eser ve izler: ed-Dürrü’l-mens̱ûr · el-İtḳān · Tefsîrü’l-Celâleyn

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Celâleddîn es-Süyûtî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Süyûtî

         7. 031Muhammed el-Emîn eş-Şinkîtî (r.h.)Âlim1325–1393/1907–1974

            Âlim · Tefsir

            Kur’an’ın Kur’an’la tefsirini merkeze alan Edvâü’l-beyân adlı eseriyle tanındı.

            Moritanya’da aldığı geleneksel eğitimin ardından Medine’de ders verdi. Kur’an’ı öncelikle Kur’an’ın başka âyetleriyle açıklayan tefsiri, hüküm ve dil meselelerini de ayrıntılı biçimde işler.

            Öne çıkan eser ve izler: Eḍvâʾü’l-beyân · Müẕekkire fî uṣûli’l-fıḳh

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Tefsir → Muhammed el-Emîn eş-Şinkîtî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Şinkītî, Muhammed Emîn

      3. 032Hadisİlim Dalı

         İlim Dalı

         Peygamber'in (s.a.v.) söz, fiil ve takrirlerinin toplanması, senedinin ve metninin tahkiki; rical ve mustalah bilgisi gerektirir.

         Hadis ilmi yalnız metni değil, o metni taşıyan râvileri ve aktarım yollarını da inceler. Rivayet, cerh-ta‘dîl, illet ve metin tenkidi gibi alanlar bu ortak gayenin çevresinde gelişti.

         Öne çıkan eser ve izler: Hadis, ricâl ve usul literatürü

         İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis

         Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Hadis

         1. 033Ebû Hüreyre (r.a.)Sahabiö. 59/679

            Sahâbî · Hadis

            Peygamberimizin yanında geçirdiği üç-dört yıla rağmen beş binden fazla hadis rivayet eden, hadis ilminin en velûd sahabi kaynağı.

            Suffe’de yaşayarak Hz. Peygamber’in meclisine devam etti ve duyduklarını korumaya özel gayret gösterdi. Çok rivayet etmesi, sonraki dönemde talebelerinin kalabalığıyla da birleşti.

            Öne çıkan eser ve izler: Hadis rivayetleri

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ebû Hüreyre (r.a.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ebû Hüreyre

            1. 036İbn Şihâb ez-Zührî (r.h.)Tâbiîn51–124/671–742

               Tâbiîn · Hadis Tedvini

               Halife Ömer b. Abdülazîz'in talimatıyla hadislerin resmî tedvinine öncülük etti; sonraki bütün hadis imamlarının ortak kaynaklarından biridir.

               Hicaz ve Şam’daki geniş hoca çevresinden aldığı rivayetleri topladı. Hadislerin yazıyla korunmasının hızlandığı dönemde çalışmaları, sözlü aktarım ile tasnif çağı arasında köprü kurdu.

               Öne çıkan eser ve izler: Hadis ve megāzî rivayetleri

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ebû Hüreyre (r.a.) → İbn Şihâb ez-Zührî (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Zührî

               1. 037İmam Buhârî (r.h.)Âlim194–256/810–870

                  Muhaddis · Sahîhayn

                  Altı yüz binden fazla hadisi elemeye tabi tutup yaklaşık yedi bin küsur sahih hadisi bir araya getirdi; Sahîh-i Buhârî Kur'an'dan sonra en güvenilir kitap sayılır.

                  Sahih hadisleri seçerken râvilerin görüşme imkânını ve güvenilirliğini titizlikle araştırdı. Eserindeki bölüm başlıkları, onun hadislerden fıkhî sonuç çıkarma biçimini de gösterir.

                  Öne çıkan eser ve izler: el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ · el-Edebü’l-müfred · et-Târîḫu’l-kebîr

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ebû Hüreyre (r.a.) → İbn Şihâb ez-Zührî (r.h.) → İmam Buhârî (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Buhârî, Muhammed b. İsmâil

                  1. 043İbn Hacer el-Askalânî (r.h.)Âlim773–852/1372–1449

                     Muhaddis · Fethu’l-Bârî

                     Sahîh-i Buhârî'nin en meşhur ve en kapsamlı şerhi olan Fethu'l-Bârî'yi kaleme aldı; hadis ilminde asrının en büyük otoritesidir.

                     Hadis şerhi, râvi biyografileri ve sahâbe literatüründe çok yönlü bir külliyat bıraktı. Fethu’l-bârî’de rivayet farklarını, dil meselelerini ve fıkhî yorumları aynı çatı altında topladı.

                     Öne çıkan eser ve izler: Fetḥu’l-bârî · Tehẕîbü’t-Tehẕîb · el-İṣâbe

                     İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ebû Hüreyre (r.a.) → İbn Şihâb ez-Zührî (r.h.) → İmam Buhârî (r.h.) → İbn Hacer el-Askalânî (r.h.)

                     Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Hacer el-Askalânî

               2. 038İmam Müslim (r.h.)Âlim206–261/821–875

                  Muhaddis · Sahîhayn

                  Sıkı sıhhat kriterleriyle Sahîh-i Müslim'i tasnif etti; Buhârî ile birlikte "Sahîhayn" olarak anılan en güvenilir iki hadis kitabından biridir.

                  Aynı hadisin farklı tariklerini bir araya getirerek okuyucuya rivayet farklarını karşılaştırma imkânı verdi. Mukaddimesi, râvi tenkidi ve rivayet ahlâkına dair erken dönem ölçülerini açık biçimde taşır.

                  Öne çıkan eser ve izler: el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ · et-Temyîz

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ebû Hüreyre (r.a.) → İbn Şihâb ez-Zührî (r.h.) → İmam Müslim (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Müslim b. Haccâc

                  1. 044İmam Nevevî (r.h.)Âlim631–676/1233–1277

                     Şâfiî · Riyâzü’s-Sâlihîn

                     Sahîh-i Müslim'e yazdığı şerh ve Riyâzü's-Sâlihîn adlı derlemesiyle hadis ilmini geniş kitlelere ulaştırdı.

                     Kısa ömrüne rağmen hadis ve Şâfiî fıkhında yoğun bir telif mirası bıraktı. Metni düzenleyen, ihtilâfı ölçülü biçimde veren ve ibadet hayatına doğrudan temas eden dili eserlerini kalıcı kıldı.

                     Öne çıkan eser ve izler: Şerḥu Ṣaḥîḥi Müslim · Riyâżü’ṣ-ṣâliḥîn · el-Mecmûʿ · el-Erbaʿûn

                     İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ebû Hüreyre (r.a.) → İbn Şihâb ez-Zührî (r.h.) → İmam Müslim (r.h.) → İmam Nevevî (r.h.)

                     Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Nevevî

               3. 039İmam Tirmizî (r.h.)Âlim209–279/824–892

                  Muhaddis · Sünen

                  Sünen'inde her hadisin sıhhat derecesini (sahih, hasen, garib) belirterek hadis ile fıkhı birleştiren bir metod geliştirdi.

                  Hadisleri nakletmekle kalmadı; sıhhat derecelerini, fakihlerin görüşlerini ve uygulamadaki ihtilâfları da kaydetti. Bu yönüyle eseri hadis ile fıkıh arasında güçlü bir geçit kurar.

                  Öne çıkan eser ve izler: el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ · eş-Şemâʾilü’n-nebeviyye · el-ʿİlelü’l-kebîr

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ebû Hüreyre (r.a.) → İbn Şihâb ez-Zührî (r.h.) → İmam Tirmizî (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Tirmizî, Muhammed b. Îsâ

               4. 040Ebû Dâvûd es-Sicistânî (r.h.)Âlim202–275/817–889

                  Muhaddis · Sünen

                  Fıkhi hükümlere kaynaklık eden hadisleri özenle seçip Sünen'inde topladı; Kütüb-i Sitte'nin fıkha en yakın eseridir.

                  Sünen’ini özellikle hüküm hadisleri etrafında kurdu ve bir bab için yeterli gördüğü az sayıdaki rivayeti seçti. Mekke halkına yazdığı mektup, kitabının yöntemini bizzat açıkladığı önemli bir metindir.

                  Öne çıkan eser ve izler: es-Sünen · el-Merâsîl

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ebû Hüreyre (r.a.) → İbn Şihâb ez-Zührî (r.h.) → Ebû Dâvûd es-Sicistânî (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ebû Dâvûd es-Sicistânî

               5. 041İmam Nesâî (r.h.)Âlim215–303/830–915

                  Muhaddis · Sünen

                  Râvi tenkidindeki titizliğiyle tanınır; es-Sünenü's-Suğrâ, Kütüb-i Sitte içinde sıhhat şartları en sıkı eserlerden sayılır.

                  Râviler hakkındaki sıkı değerlendirmeleri ve hadislerin ince farklarını gösteren bölüm düzeniyle tanındı. Büyük derlemesinden seçtiği el-Müctebâ, Kütüb-i Sitte içinde yer aldı.

                  Öne çıkan eser ve izler: es-Sünenü’l-kübrâ · el-Müctebâ · ʿAmelü’l-yevm ve’l-leyle

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ebû Hüreyre (r.a.) → İbn Şihâb ez-Zührî (r.h.) → İmam Nesâî (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Nesâî, Ahmed b. Şuayb

               6. 042İbn Mâce el-Kazvînî (r.h.)Âlim209–273/824–887

                  Muhaddis · Sünen

                  Kazvin'den Hicaz'a uzanan hadis yolculuklarının ürünü olan Sünen'i, Kütüb-i Sitte'nin altıncısı olarak kabul edildi.

                  Kazvin’den Irak, Hicaz, Şam ve Mısır’a uzanan rihlelerinde topladığı rivayetleri fıkıh başlıkları altında düzenledi. Sünen’i, diğer beş ana kitapta bulunmayan pek çok rivayeti de korudu.

                  Öne çıkan eser ve izler: es-Sünen

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ebû Hüreyre (r.a.) → İbn Şihâb ez-Zührî (r.h.) → İbn Mâce el-Kazvînî (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Mâce

         2. 034Hz. Âişe (r.a.)Sahabi614–678

            Sahâbiyye · Hadis & Fıkıh

            Peygamberimizin ev hayatına dair rivayetlerin başlıca kaynağı; hadis ve fıkıhta otorite kabul edilen sahabiye.

            Hz. Peygamber’in aile hayatı ve ibadetlerine dair ayrıntıları aktarmasının yanında, sahâbenin bazı rivayetlerini tashih eden güçlü bir fakih ve münekkitti. Medine’de kadın erkek çok sayıda talebe yetiştirdi.

            Öne çıkan eser ve izler: Hadis, fetva ve tashih rivayetleri

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Hz. Âişe (r.a.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Âişe

            1. 035Amre bint Abdurrahmân (r.h.)Tâbiînö. 98/716 civarı

               Tâbiîn · Hadis

               Hz. Âişe'nin hadislerini en iyi bilen tâbiiye kabul edilir; İmam Zührî'nin de kendisinden rivayet aldığı güvenilir bir kaynaktır.

               Hz. Âişe’nin yanında yetişti ve onun rivayetlerini en sağlam taşıyan isimlerden sayıldı. Medine hadis halkasında özellikle kadın râvilerin ilmî sürekliliğini gösteren belirgin bir örnektir.

               Öne çıkan eser ve izler: Hz. Âişe’den aktardığı hadisler

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Hz. Âişe (r.a.) → Amre bint Abdurrahmân (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Amre bint Abdurrahman

         3. 045Abdullah b. Abdurrahman ed-Dârimî (r.h.)Âlim181–255/797–869

            Âlim · Hadis

            Erken dönem hadis tasnifinin önemli örneklerinden es-Sünen’in müellifi.

            Semerkantlı muhaddis, hadis toplamak için geniş seyahatlerde bulundu. Sünen adıyla tanınan eserinde rivayetleri konularına göre düzenledi; giriş bölümlerinde ilim, sünnete bağlılık ve bid‘at meselelerini işledi.

            Öne çıkan eser ve izler: es-Sünen (el-Müsned)

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Abdullah b. Abdurrahman ed-Dârimî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Dârimî, Abdullah b. Abdurrahman

         4. 046Ali b. Ömer ed-Dârekutnî (r.h.)Âlim306–385/918–995

            Âlim · Hadis

            İlel, râvi tenkidi ve hadis farklılıklarındaki derinliğiyle Bağdat hadisçiliğinin zirve isimlerinden.

            Bağdat’ta yetişen hadis hâfızıdır. Rivayetlerin gizli kusurlarını, râvi farklılıklarını ve tariklerini karşılaştırmadaki ustalığı sebebiyle ilel ve ricâl çalışmalarının başlıca isimlerinden sayıldı.

            Öne çıkan eser ve izler: es-Sünen · el-ʿİlel · el-İlzâmât ve’t-tetebbuʿ

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Ali b. Ömer ed-Dârekutnî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Dârekutnî

         5. 047Muhammed b. İshak İbn Huzeyme (r.h.)Âlim223–311/838–924

            Âlim · Hadis

            Sahih hadisleri fıkhî başlıklarla tasnif eden Nîşâburlu muhaddis ve müctehid.

            Nîşâbur’da hadis ve fıkıh dersleri veren güçlü bir hâfızdı. Sahih kabul ettiği rivayetleri fıkhî başlıklarla düzenledi; bab başlıklarında hadislerden hüküm çıkarma yöntemini açıkça gösterdi.

            Öne çıkan eser ve izler: eṣ-Ṣaḥîḥ · Kitâbü’t-Tevḥîd

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Muhammed b. İshak İbn Huzeyme (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Huzeyme

         6. 048Hâkim en-Nîsâbûrî (r.h.)Âlim321–405/933–1014

            Âlim · Hadis

            Hadis usulü ve sahih rivayet derlemeleriyle Nîşâbur ilim çevresinin güçlü temsilcisi.

            Nîşâbur hadis çevresinin önde gelen hâfızlarındandı. Müstedrek’inde Buhârî ve Müslim’in şartlarına uygun gördüğü ilâve rivayetleri topladı; hükümleri sonraki muhaddislerce tek tek değerlendirildi.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Müstedrek · Maʿrifetü ʿulûmi’l-ḥadîs̱

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Hâkim en-Nîsâbûrî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Hâkim en-Nîsâbûrî

         7. 049Hatîb el-Bağdâdî (r.h.)Âlim392–463/1002–1071

            Âlim · Hadis

            Rivayet âdâbı, hadis tarihi ve Bağdat ricâli üzerine temel eserler bıraktı.

            Bağdat’ın râvilerini ve ilim çevrelerini büyük bir tarih kitabında kayda geçirdi. Hadis öğrenmenin usulü, râvinin sorumluluğu ve talebenin edebi üzerine yazdıkları mesleğin temel metinleri arasında yer aldı.

            Öne çıkan eser ve izler: Târîḫu Baġdâd · el-Kifâye · el-Câmiʿ li-aḫlâḳı’r-râvî

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Hatîb el-Bağdâdî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Hatîb el-Bağdâdî

         8. 050Şemseddin ez-Zehebî (r.h.)Âlim673–748/1274–1348

            Âlim · Hadis

            Râvi tenkidiyle geniş biyografi bilgisini birleştiren hadis hâfızı ve tarihçi.

            Râvileri değerlendirirken geniş tarih bilgisini cerh ve ta‘dîl ölçüleriyle birleştirdi. Biyografilerinde yalnız rivayet derecesini değil, kişinin ilmî çevresini ve dönem içindeki yerini de canlı biçimde anlattı.

            Öne çıkan eser ve izler: Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ · Mîzânü’l-iʿtidâl · Teẕkiretü’l-ḥuffâẓ

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Şemseddin ez-Zehebî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Zehebî

         9. 051Yûsuf b. Abdurrahman el-Mizzî (r.h.)Âlim654–742/1256–1341

            Âlim · Hadis

            Kütüb-i Sitte râvilerini geniş bir biyografi külliyatında toplayan Şamlı hadis hâfızı.

            Şam’daki Dârülhadîsi’l-Eşrefiyye’de uzun yıllar hadis okuttu. Kütüb-i Sitte râvilerini ortak bir biyografi düzeninde toplaması ve rivayet yerlerini göstermesi, ricâl araştırmalarına güçlü bir dizin kazandırdı.

            Öne çıkan eser ve izler: Tehẕîbü’l-Kemâl · Tuḥfetü’l-eşrâf

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Hadis → Yûsuf b. Abdurrahman el-Mizzî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Mizzî

      4. 052Fıkıhİlim Dalı

         İlim Dalı

         Amelî hükümlerin Kitap, Sünnet, icma ve kıyastan çıkarılması; dört Sünni mezhep bu dalın farklı metodolojik ekolleridir.

         Fıkıh, ibadetlerden aile ve ticaret hayatına kadar amelle ilgili hükümleri inceler. Mezhepler, aynı kaynaklara dayanırken delilleri değerlendirme ve yeni meselelere uygulama usullerinde farklı yollar geliştirdi.

         Öne çıkan eser ve izler: Fürû ve mezhep literatürü

         İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh

         Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Fıkıh

         1. 053Abdullah b. Ömer (r.a.)Sahabiö. 73/693

            Sahâbî · Fıkıh

            Sünnete titiz bağlılığıyla tanınan, siyasi çekişmelerden uzak durup ömrünü ilim ve ibadete adayan büyük fıkıh kaynağı sahabi.

            Hz. Peygamber’in fiillerini dikkatle takip etmesi ve ihtiyatlı fetvalarıyla tanındı. Medine’deki talebeleri aracılığıyla hadis ve fıkıh mirası sonraki nesillere geniş biçimde aktarıldı.

            Öne çıkan eser ve izler: Hadis ve fetva rivayetleri

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Abdullah b. Ömer (r.a.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Abdullah b. Ömer

            1. 054Nâfi', İbn Ömer'in Mevlâsı (r.h.)Tâbiînö. 117/735

               Tâbiîn · Altın Silsile

               İmam Mâlik'in "Nâfi'den İbn Ömer'den" senedini "altın silsile" (silsiletü'z-zeheb) derecesine yükselttiği en güvenilir tâbiî râvi.

               Uzun süre İbn Ömer’in yanında bulunması ona sahâbe uygulamasını yakından öğrenme imkânı verdi. Mâlik’in kendisinden, onun da İbn Ömer’den rivayeti hadis geleneğinde en sağlam isnad örneklerinden sayıldı.

               Öne çıkan eser ve izler: İbn Ömer’den aktardığı hadis ve fetvalar

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Abdullah b. Ömer (r.a.) → Nâfi', İbn Ömer'in Mevlâsı (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Nâfi, İbn Ömer’in Mevlâsı

               1. 055İmam Mâlik b. Enes (r.h.)Âlim93–179/712–795

                  İmam · el-Muvatta’

                  el-Muvatta' adlı eseriyle Medine ehlinin ameline dayanan fıkıh metodolojisini kurdu; Mâlikî mezhebinin imamıdır.

                  Medine’de oluşan hadis ve amel birikimini fıkhî bir yönteme dönüştürdü. Derslerinde rivayetin vakarını koruması ve bilmediği meselede durabilmesi, ilmî şahsiyetinin ayırt edici yönlerindendi.

                  Öne çıkan eser ve izler: el-Muvaṭṭaʾ

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Abdullah b. Ömer (r.a.) → Nâfi', İbn Ömer'in Mevlâsı (r.h.) → İmam Mâlik b. Enes (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Mâlik b. Enes

                  1. 056İmam Şâfiî (r.h.)Âlim150–204/767–820

                     İmam · er-Risâle

                     Hocası Mâlik'in fıkhı ile Irak fıkhını mukayese ederek kendi mezhebini kurdu; usul-i fıkhın sistemleştiricisi kabul edilir.

                     Hicaz ve Irak ilim çevrelerini görerek hadis ile re’y arasındaki tartışmayı yeni bir usul diliyle ele aldı. Delillerin sırasını ve sünnetin konumunu açıklayan yaklaşımı sonraki usul yazımını derinden etkiledi.

                     Öne çıkan eser ve izler: er-Risâle · el-Üm

                     İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Abdullah b. Ömer (r.a.) → Nâfi', İbn Ömer'in Mevlâsı (r.h.) → İmam Mâlik b. Enes (r.h.) → İmam Şâfiî (r.h.)

                     Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Şâfiî

                     1. 057İmam Ahmed b. Hanbel (r.h.)Âlim164–241/780–855

                        İmam · Müsned

                        Şâfiî'nin öğrencisi; el-Müsned adlı hadis derlemesi ve Mihne fitnesindeki sabrıyla tanınan Hanbelî mezhebinin imamı.

                        Hadis merkezli geniş bir ilim yolculuğundan sonra Bağdat’ta ders verdi. Mihne sırasında Kur’an’ın mahlûk olduğu görüşünü kabul etmemesi, ilmî direncinin simgesi hâline geldi.

                        Öne çıkan eser ve izler: el-Müsned

                        İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Abdullah b. Ömer (r.a.) → Nâfi', İbn Ömer'in Mevlâsı (r.h.) → İmam Mâlik b. Enes (r.h.) → İmam Şâfiî (r.h.) → İmam Ahmed b. Hanbel (r.h.)

                        Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ahmed b. Hanbel

         2. 058Abdullah b. Mes'ûd (r.a.)Sahabiö. 32/653

            Sahabi · Fıkıh

            Kûfe fıkıh mektebinin kurucu kaynağı sayılır; kıraat ve fıkıh rivayetlerinde en güvenilir sahabilerdendir.

            Hz. Peygamber’in yakın hizmetinde bulunması sayesinde Kur’an, ibadet ve gündelik hükümlere dair zengin bir birikim taşıdı. Kûfe’ye gönderilmesiyle onun talebeleri çevresinde kalıcı bir fıkıh mektebi oluştu.

            Öne çıkan eser ve izler: Kıraat, hadis ve fetva rivayetleri

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Abdullah b. Mes'ûd (r.a.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Abdullah b. Mes‘ûd

            1. 059Alkame b. Kays (r.h.)Tâbiînö. 62/682

               Tâbiîn · Fıkıh

               İbn Mes'ûd'un fıkhını en iyi nakleden öğrencisi; Kûfe ilim halkasının merkezinde yer aldı.

               İbn Mes‘ûd’un okuyuşunu, fetvalarını ve ibadet anlayışını en iyi bilen talebelerinden biriydi. Kûfe’de yetiştirdiği öğrenciler, bu sahâbe birikimini sonraki fıkıh halkalarına taşıdı.

               Öne çıkan eser ve izler: Kûfe fıkıh ve kıraat rivayetleri

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Abdullah b. Mes'ûd (r.a.) → Alkame b. Kays (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Alkame b. Kays

               1. 060İbrâhim en-Nehâî (r.h.)Tâbiînö. 96/715

                  Tâbiîn · Fıkıh

                  Alkame'nin öğrencisi; Kûfe fıkıh geleneğinin sistemleşmesinde köprü isim, Ebû Hanîfe'nin dolaylı kaynaklarından.

                  Alkame ve Esved gibi Kûfeli fakihlerin birikimini devraldı; karşılaştığı yeni meselelerde rivayet ile dikkatli kıyası birlikte kullandı. Görüşleri Hammâd ve onun talebeleri üzerinden Hanefî fıkhına ulaştı.

                  Öne çıkan eser ve izler: Kûfe fetva ve fıkıh rivayetleri

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Abdullah b. Mes'ûd (r.a.) → Alkame b. Kays (r.h.) → İbrâhim en-Nehâî (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbrâhim en-Nehaî

                  1. 061İmam Ebû Hanîfe (r.h.)Âlim80–150/699–767

                     İmam · Hanefî

                     Kûfe fıkıh geleneğinin mirasçısı; re'y ve kıyas metodolojisiyle Hanefî mezhebini kurdu.

                     Meseleleri ders halkasında müzakere ederek ele aldı; kıyas, istihsan ve örfü sistemli biçimde kullandı. Görüşlerinin yazıya geçirilip mezhebe dönüşmesinde Ebû Yûsuf ile Muhammed eş-Şeybânî belirleyici oldu.

                     Öne çıkan eser ve izler: el-Fıḳhü’l-ekber (nispet edilen) · Talebeleri yoluyla aktarılan fıkıh birikimi

                     İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Abdullah b. Mes'ûd (r.a.) → Alkame b. Kays (r.h.) → İbrâhim en-Nehâî (r.h.) → İmam Ebû Hanîfe (r.h.)

                     Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ebû Hanîfe

         3. 062Ebû Yûsuf Ya‘kūb b. İbrâhim (r.h.)Âlim113–182/731–798

            Âlim · Fıkıh

            Ebû Hanîfe’nin önde gelen talebesi; Hanefî fıkhını yargı ve kamu maliyesi alanına taşıdı.

            Ebû Hanîfe’nin önde gelen öğrencisi olarak Irak fıkhının tedvinine ve devlet uygulamasına taşınmasına katkı verdi. Kadılkudâtlık görevi, yargı teşkilâtı ve kamu maliyesi üzerine görüşlerinin yayılmasını sağladı.

            Öne çıkan eser ve izler: Kitâbü’l-Ḫarâc · İḫtilâfü Ebî Ḥanîfe ve İbn Ebî Leylâ

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Ebû Yûsuf Ya‘kūb b. İbrâhim (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ebû Yûsuf

         4. 063Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî (r.h.)Âlim132–189/749–805

            Âlim · Fıkıh

            Hanefî mezhebinin erken görüşlerini yazıyla koruyan ve devletler hukukunu geliştiren müctehid.

            Ebû Hanîfe’nin görüşlerini ve Irak fıkıh birikimini sistemli eserlerde topladı. Mâlik’ten de hadis okuması, farklı ilim çevreleri arasında bağ kurmasına; eserleri ise Hanefî mezhebinin ana metinlerinin oluşmasına yardım etti.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Aṣl · es-Siyerü’l-kebîr · el-Câmiʿu’l-kebîr

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Şeybânî, Muhammed b. Hasan

         5. 064Sahnûn b. Saîd et-Tenûhî (r.h.)Âlim160–240/777–854

            Âlim · Fıkıh

            el-Müdevvene ile Mâlikî fıkhının Kuzey Afrika’daki ana aktarımını şekillendirdi.

            Kayrevan’da Mâlikî fıkhının yerleşmesinde belirleyici oldu. İbnü’l-Kāsım’dan aktarılan meseleleri düzenleyerek oluşturduğu Müdevvene, mezhebin Kuzey Afrika’daki temel kaynaklarından biri hâline geldi.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Müdevvenetü’l-kübrâ

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Sahnûn b. Saîd et-Tenûhî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Sahnûn

         6. 065İsmâil b. Yahyâ el-Müzenî (r.h.)Âlim175–264/791–878

            Âlim · Fıkıh

            İmam Şâfiî’nin görüşlerini el-Muhtasar’da derleyen ve mezhebin yayılmasına yön veren talebesi.

            İmam Şâfiî’nin yakın öğrencilerindendi ve onun yeni görüşlerinin Mısır’dan yayılmasında önemli rol oynadı. Muhtasar’ı, Şâfiî fıkhının sonraki şerh ve öğretim geleneğine omurga oluşturdu.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Muḫtaṣar

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → İsmâil b. Yahyâ el-Müzenî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Müzenî

         7. 066Ebü’l-Kāsım el-Hırakî (r.h.)Âlimö. 334/946

            Âlim · Fıkıh

            Hanbelî fıkhının ilk kapsamlı muhtasarlarından birini yazan Bağdatlı fakih.

            Bağdat Hanbelî çevresinde yetişti. Mezhep hükümlerini kısa başlıklar altında toplayan Muhtasar’ı, özellikle İbn Kudâme’nin el-Muğnî’siyle birlikte geniş bir şerh geleneğinin merkezine yerleşti.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Muḫtaṣar

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → Ebü’l-Kāsım el-Hırakî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Hırakī

         8. 067İbn Rüşd el-Ced (r.h.)Âlim450–520/1058–1126

            Âlim · Fıkıh

            Endülüs Mâlikîliğinde fetva, mukayeseli fıkıh ve mezhep içi tahlilin büyük temsilcisi.

            Kurtuba’da kadılık ve başkadılık yapan Mâlikî fakihidir. Mezhep içindeki rivayetleri, ihtilâfları ve dayandıkları gerekçeleri düzenleyen eserleri Endülüs Mâlikîliğinin ana kaynakları arasında sayıldı.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Beyân ve’t-taḥṣîl · el-Muḳaddimâtü’l-mümehhidât

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Fıkıh → İbn Rüşd el-Ced (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Rüşd, Muhammed b. Ahmed

      5. 068Usul-i Fıkıhİlim Dalı

         İlim Dalı

         Şer'î delillerden (Kitap, Sünnet, icma, kıyas) hüküm çıkarma yöntem ve kaidelerinin ilmi; fıkhın "nasıl" sorusuna cevap verir.

         Usul-i fıkıh, bir hükmün yalnız sonucunu değil, o sonuca hangi delil ve çıkarım yolu ile varıldığını inceler. Lafızlar, kıyas, icmâ ve delillerin çatışması bu ilmin ana bahislerindendir.

         Öne çıkan eser ve izler: Usul-i fıkıh literatürü

         İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh

         Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Fıkıh Usulü

         1. 069İmam Şâfiî — er-RisâleÂlim150–204/767–820

            Âlim · Usul

            İmam Şâfiî'nin er-Risâle adlı eseri, usul-i fıkhı müstakil bir ilim dalı olarak sistemleştiren ilk eser kabul edilir (bkz. Fıkıh dalındaki Şâfiî profili).

            er-Risâle, sünnetin delil değerini, haberlerin kabulünü ve naslardan hüküm çıkarma esaslarını ortak bir dil içinde tartıştı. Sonraki usul eserleri farklı ekollere ayrılsa da bu metinle sürekli konuştu.

            Öne çıkan eser ve izler: er-Risâle

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh → İmam Şâfiî — er-Risâle

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — er-Risâle, İmam Şâfiî

            1. 070İbn Kudâme el-Makdisî (r.h.)Âlim541–620/1147–1223

               Âlim · Usul

               Ravdatü'n-Nâzır adlı usul eseri ve el-Muğnî adlı fıkıh ansiklopedisiyle Hanbelî usul-fıkıh geleneğinin zirvesidir.

               Hanbelî mezhebinin delillerini mukayeseli fıkıh içinde ele aldı; yalnız mezhep görüşünü vermekle kalmayıp diğer ekollerin dayanaklarını da tartıştı. Usul kitabı yüzyıllarca ders metni olarak okundu.

               Öne çıkan eser ve izler: el-Muġnî · Ravżatü’n-nâẓır · ʿUmdetü’l-fıḳh

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh → İmam Şâfiî — er-Risâle → İbn Kudâme el-Makdisî (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Kudâme, Muvaffakuddin

               1. 071Muhammed b. Ali eş-Şevkânî (r.h.)Âlim1173–1250/1760–1834

                  Âlim · Usul

                  İrşâdü'l-Fühûl adlı eseriyle taklidi eleştirip delile dayalı ictihadı savunan, Yemen'de yetişen selefî-usulcü alim.

                  Yemen’de kadılık ve ilmî görevler yürütürken mezhep sınırlarını aşan delil merkezli bir yaklaşım benimsedi. Hadis şerhi, tefsir ve usulde yazdığı eserler farklı çevrelerde yaygın biçimde okundu.

                  Öne çıkan eser ve izler: İrşâdü’l-fuḥûl · Neylü’l-evṭâr · Fetḥu’l-ḳadîr

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh → İmam Şâfiî — er-Risâle → İbn Kudâme el-Makdisî (r.h.) → Muhammed b. Ali eş-Şevkânî (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Şevkânî

            2. 072İmam Gazâlî (r.h.)Âlim450–505/1058–1111

               Âlim · Usul

               el-Mustasfâ adlı usul eseriyle tanınan Şâfiî alim; felsefeye yönelttiği Tehâfütü'l-Felâsife eleştirisi değerlidir, ancak bazı tasavvufi ve kelâmî yaklaşımları İbn Teymiyye başta olmak üzere sonraki selef alimlerince akîde açısından tenkit edilmiştir.

               Fıkıh, usul, kelâm, felsefe tenkidi ve ahlâk alanlarını aynı düşünce hayatı içinde ele aldı. Eserleri hem medrese geleneğini hem tasavvufî ahlâk dilini uzun süre etkiledi.

               Öne çıkan eser ve izler: el-Müstaṣfâ · İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn · Tehâfütü’l-felâsife

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh → İmam Şâfiî — er-Risâle → İmam Gazâlî (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Gazzâlî

         2. 073İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî (r.h.)Âlim419–478/1028–1085

            Âlim · Usul

            Şâfiî usulü ve Eş‘arî kelâmını sistemleştiren, Gazâlî’nin hocası büyük müderris.

            Nîşâbur Nizâmiye Medresesi’nde uzun yıllar ders verdi ve Gazzâlî gibi öğrenciler yetiştirdi. Usul meselelerini delil, dil ve akıl yürütme ilişkisi içinde yeniden kuran Burhân’ı sonraki tartışmaların yönünü belirledi.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Burhân · el-Varaḳāt · Nihâyetü’l-maṭlab

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh → İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn

         3. 074Fahrülislâm el-Pezdevî (r.h.)Âlim400–482/1010–1089

            Âlim · Usul

            Hanefî usulünün temel kavramlarını yoğun ve etkili bir metinde düzenleyen Mâverâünnehirli fakih.

            Mâverâünnehir Hanefî usulünün en etkili metinlerinden birini yazdı. Hüküm, delil, lafız ve ictihad bahislerini mezhep fürûuyla irtibatlandıran yöntemi uzun süre ders ve şerh geleneğinde yaşadı.

            Öne çıkan eser ve izler: Kenzü’l-vüṣûl ilâ maʿrifeti’l-uṣûl

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh → Fahrülislâm el-Pezdevî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Pezdevî, Ali b. Muhammed

         4. 075Şemsüleimme es-Serahsî (r.h.)Âlimö. 483/1090

            Âlim · Usul

            Hanefî fıkıh ve usulünü geniş delil tartışmalarıyla açıklayan güçlü müellif.

            Uzun hapis yıllarında öğrencilerine imlâ ettirdiği eserlerle Hanefî fıkıh ve usulünü geniş biçimde açıkladı. Meselelerin dayandığı ilkeleri göstermesi, fürû ile usul arasındaki bağı görünür kıldı.

            Öne çıkan eser ve izler: Uṣûlü’s-Seraḫsî · el-Mebsûṭ

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh → Şemsüleimme es-Serahsî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Serahsî, Şemsüleimme

         5. 076Seyfeddin el-Âmidî (r.h.)Âlim551–631/1156–1233

            Âlim · Usul

            Kelâmcıların usul yöntemini el-İhkâm’da kapsamlı ve karşılaştırmalı biçimde işledi.

            Fıkıh usulüyle kelâm ve mantık birikimini birlikte kullandı. Farklı mezhep ve usulcülerin görüşlerini karşılaştırdığı İhkâm, delil ve hüküm bahislerini ayrıntılı bir tartışma düzenine kavuşturdu.

            Öne çıkan eser ve izler: el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm · Ebkârü’l-efkâr

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh → Seyfeddin el-Âmidî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Âmidî, Seyfeddin

         6. 077Şehâbeddin el-Karâfî (r.h.)Âlim626–684/1228–1285

            Âlim · Usul

            Fıkhî farklar, kaideler ve maslahat bahislerinde Mâlikî usulüne özgün katkılar yaptı.

            Mısır Mâlikîliğinin seçkin usulcü ve fakihlerindendi. Birbirine benzeyen meseleleri ayıran kaideleri, fetvanın zaman ve örfe göre nasıl değerlendirileceğini gösteren açıklamalarıyla tanındı.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Furûḳ · Şerḥu Tenḳīḥi’l-fuṣûl · eẕ-Ẕaḫîre

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh → Şehâbeddin el-Karâfî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Karâfî

         7. 078Ebû İshak eş-Şâtıbî (r.h.)Âlimö. 790/1388

            Âlim · Usul

            Şeriatın maksatlarını usul düşüncesinin merkezine taşıyan Endülüslü Mâlikî âlim.

            Gırnata’da yaşayan Mâlikî usulcüsü, şer‘î hükümlerin bütünü ardındaki maksatları sistemli biçimde inceledi. Muvâfakāt’ı, nas, maslahat ve mükellefin durumu arasındaki ilişkiye dair modern tartışmaları da güçlü biçimde etkiledi.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Muvâfaḳāt · el-İʿtiṣâm

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Usul-i Fıkıh → Ebû İshak eş-Şâtıbî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Şâtıbî, İbrâhim b. Mûsâ

      6. 079Siyer ve Tarihİlim Dalı

         İlim Dalı

         Peygamberimizin hayatının ve İslam tarihinin güvenilir rivayetlerle nakli ve tahlili.

         Siyer, Hz. Peygamber’in hayatını kronoloji, mekân ve rivayet bağlamıyla inceler. Megāzî haberleriyle başlayan birikim, zamanla biyografi ve genel tarih yazımına açıldı.

         Öne çıkan eser ve izler: Siyer, megāzî ve tarih literatürü

         İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Siyer ve Tarih

         Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Siyer

         1. 080Urve b. Zübeyr (r.h.)Tâbiîn23–94/643–712

            Tâbiîn · Siyer

            Hz. Âişe'nin yeğeni; siyer rivayetlerini ilk sistemli şekilde toplayan tâbiî, sonraki sîret yazarlarının temel kaynağı.

            Hz. Âişe başta olmak üzere aile çevresinden aldığı rivayetleri öğrencilerine aktardı. Halife Abdülmelik’in sorularına yazdığı cevaplar, erken siyer bilgisinin yazıyla korunmuş örnekleri arasındadır.

            Öne çıkan eser ve izler: Megāzî ve siyer rivayetleri

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Siyer ve Tarih → Urve b. Zübeyr (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Urve b. Zübeyr

            1. 081İbn İshâk (r.h.)Âlim85–151/704–768

               Âlim · Siyer

               Urve b. Zübeyr ve diğer tâbiîlerin rivayetlerini derleyerek ilk kapsamlı Sîret eserini (es-Sîretü'n-Nebeviyye) yazdı.

               Medine’de topladığı megāzî rivayetlerini geniş bir kronolojik anlatıya dönüştürdü. Eserinin ilk biçimi bütünüyle kalmasa da İbn Hişâm’ın düzenlemesi ve Taberî’nin nakilleri üzerinden büyük ölçüde tanınır.

               Öne çıkan eser ve izler: Kitâbü’l-Mübtedeʾ ve’l-mebʿas̱ ve’l-meġāzî

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Siyer ve Tarih → Urve b. Zübeyr (r.h.) → İbn İshâk (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn İshak, Muhammed

               1. 082İbn Hişâm (r.h.)Âlimö. 213/828 veya 218/833

                  Âlim · Siyer

                  İbn İshâk'ın Sîret'ini tehzib edip (gözden geçirip) günümüze ulaşan şekliyle düzenledi; es-Sîretü'n-Nebeviyye bu haliyle meşhurdur.

                  İbn İshak’ın metnini rivayet zincirini belirterek seçti, dil ve nesep açıklamaları ekledi, bazı bölümleri çıkardı. Bugün “İbn Hişâm Sîreti” diye okunan eser bu titiz düzenlemenin ürünüdür.

                  Öne çıkan eser ve izler: es-Sîretü’n-nebeviyye

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Siyer ve Tarih → Urve b. Zübeyr (r.h.) → İbn İshâk (r.h.) → İbn Hişâm (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Hişâm, Abdülmelik

         2. 083Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî (r.h.)Âlim130–207/747–823

            Âlim · Siyer

            Megāzî haberlerini tarih ve mekân ayrıntılarıyla derleyen erken dönem siyer müellifi.

            Medine’de topladığı ayrıntılı megāzî haberleriyle erken siyer yazımının önemli temsilcilerinden oldu. Hadis otoriteleri rivayet güvenilirliğini sert biçimde eleştirdiği için nakilleri, siyer malzemesi olarak daima kaynak tenkidiyle okunur.

            Öne çıkan eser ve izler: Kitâbü’l-Meġāzî

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Siyer ve Tarih → Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Vâkıdî

         3. 084Muhammed b. Sa‘d el-Bağdâdî (r.h.)Âlim168–230/784–845

            Âlim · Siyer

            Hz. Peygamber’den kendi dönemine uzanan biyografileri tabakalar halinde düzenledi.

            Vâkıdî’nin kâtibi olarak tanındı; Hz. Peygamber’den kendi dönemine kadar sahâbe, tâbiîn ve âlimlerin biyografilerini tabakalar hâlinde düzenledi. Eseri hem siyer hem ricâl araştırmaları için erken bir ana kaynaktır.

            Öne çıkan eser ve izler: eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâ

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Siyer ve Tarih → Muhammed b. Sa‘d el-Bağdâdî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Sa‘d

         4. 085İbn Abdülber en-Nemerî (r.h.)Âlim368–463/978–1071

            Âlim · Siyer

            Sahâbe biyografileri, hadis ve Mâlikî fıkhını buluşturan Endülüslü hâfız.

            Endülüs’te hadis ve Mâlikî fıkhını geniş bir biyografi bilgisiyle birleştirdi. Sahâbeyi tanıtan eseriyle Muvatta rivayetlerini açıklayan çalışmaları, siyer, ricâl ve fıkhı aynı ilmî zeminde buluşturdu.

            Öne çıkan eser ve izler: el-İstîʿâb · et-Temhîd · el-İstiẕkâr

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Siyer ve Tarih → İbn Abdülber en-Nemerî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Abdülber

         5. 086İbn Seyyidünnâs el-Ya‘merî (r.h.)Âlim671–734/1273–1334

            Âlim · Siyer

            Hadis tenkidiyle siyer rivayetlerini bir arada değerlendiren Kahireli muhaddis.

            Kahire’de hadis ve siyer dersleri verdi. Önceki megāzî ve şemâil kaynaklarını bir araya getirirken rivayetlerin tariklerine dikkat eden Uyûnü’l-eser’i, muhtasar ve şerhleriyle uzun süre okundu.

            Öne çıkan eser ve izler: ʿUyûnü’l-es̱er

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Siyer ve Tarih → İbn Seyyidünnâs el-Ya‘merî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Seyyidünnâs

         6. 087Ahmed b. Muhammed el-Kastallânî (r.h.)Âlim851–923/1448–1517

            Âlim · Siyer

            Hadis şerhi yanında nebevî hayatı ve şemâili geniş bir eserde işledi.

            Kahireli muhaddis ve tarihçidir. Hz. Peygamber’in hayatı, özellikleri ve mûcizelerini derleyen eseri geniş ilgi gördü; Buhârî şerhi de hadis öğretiminde kalıcı bir yer edindi.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Mevâhibü’l-ledünniyye · İrşâdü’s-sârî

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Siyer ve Tarih → Ahmed b. Muhammed el-Kastallânî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Kastallânî

         7. 088Ali b. Burhâneddin el-Halebî (r.h.)Âlim975–1044/1567–1635

            Âlim · Siyer

            Önceki siyer kaynaklarını karşılaştırarak es-Sîretü’l-Halebiyye’de geniş bir anlatı kurdu.

            Halep’ten Kahire’ye yerleşen Şâfiî âlimidir. Önceki siyer metinlerini bir araya getirip karşılaştırdığı eseri, İnsânü’l-uyûn adıyla da es-Sîretü’l-Halebiyye adıyla da tanındı.

            Öne çıkan eser ve izler: İnsânü’l-ʿuyûn (es-Sîretü’l-Ḥalebiyye)

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Siyer ve Tarih → Ali b. Burhâneddin el-Halebî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Halebî, Ali b. Burhâneddin

      7. 089Lugat (Arap Dili)İlim Dalı

         İlim Dalı

         Arapça dil bilgisi, sözlük ve belâgat ilmi; Kur'an ve hadis metinlerini doğru anlamanın temel aracıdır.

         Lugat dalı; kelimenin kökünü, yapısını, cümledeki görevini ve söz içindeki inceliklerini araştırır. Kur’an ve hadis dilini doğru anlamak için sözlük, nahiv, sarf ve belâgat birlikte çalışır.

         Öne çıkan eser ve izler: Lugat, nahiv, sarf ve belâgat literatürü

         İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Lugat (Arap Dili)

         Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Arap Dili ve Edebiyatı

         1. 090Ebü'l-Esved ed-Düelî (r.h.)Tâbiînö. 69/688

            Tâbiîn · Lugat

            Kur'an'ın yanlış okunmasını önlemek amacıyla, rivayete göre Hz. Ali'nin talimatıyla Arap nahvinin ilk kurallarını koydu.

            Arap dilindeki bozulmayı fark eden ilk nesil dilciler arasında anılır. Nahvin başlangıcını ve mushafın noktalanmasını ona bağlayan rivayetlerin ayrıntıları tartışmalı olsa da kurucu rolü klasik kaynaklarda güçlüdür.

            Öne çıkan eser ve izler: İlk nahiv kaideleri ve dil rivayetleri

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Lugat (Arap Dili) → Ebü'l-Esved ed-Düelî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ebü’l-Esved ed-Düelî

            1. 091Halîl b. Ahmed el-Ferâhîdî (r.h.)Âlim100–170/718–786

               Âlim · Lugat

               Kitâbü'l-Ayn adlı ilk Arapça sözlüğü ve aruz ilmini kuran dilci; Arap dilbiliminin temel taşlarından.

               Arapçanın ses düzeninden hareketle sözlük tasarladı; şiirin vezinlerini ortak bir sistem içinde açıkladı. Basra dil mektebindeki öğrencileri, özellikle Sîbeveyhi, yöntemini sonraki yüzyıllara taşıdı.

               Öne çıkan eser ve izler: Kitâbü’l-ʿAyn · Aruz ve mûsikiye dair eserler

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Lugat (Arap Dili) → Ebü'l-Esved ed-Düelî (r.h.) → Halîl b. Ahmed el-Ferâhîdî (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Halîl b. Ahmed

               1. 092Sîbeveyh (r.h.)Âlim148–180/765–796

                  Âlim · Lugat

                  Hocası Halîl'in birikimini el-Kitâb adlı eserinde sistemleştirdi; Arap nahvinin en otoriter klasik metni sayılır.

                  Basra dilcilerinin birikimini el-Kitâb’da örnekler, kıyaslar ve istisnalarla sistemleştirdi. Eserin yalnız nahiv değil, ses bilgisi ve anlatım ilimleri üzerindeki etkisi de çok geniş oldu.

                  Öne çıkan eser ve izler: el-Kitâb

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Lugat (Arap Dili) → Ebü'l-Esved ed-Düelî (r.h.) → Halîl b. Ahmed el-Ferâhîdî (r.h.) → Sîbeveyh (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Sîbeveyhi

         2. 093Ali b. Hamza el-Kisâî (r.h.)Âlimö. 189/805

            Âlim · Lugat

            Kûfe nahiv mektebinin imamı ve yedi kıraat imamından biri.

            Kûfe dil mektebinin ve yedi kıraat imamının önde gelen isimlerindendi. Çöl Araplarından derlediği kullanımları kıraat bilgisiyle birleştirdi; saray çevresindeki dersleriyle Kûfe nahvinin yayılmasını sağladı.

            Öne çıkan eser ve izler: Meʿâni’l-Ḳurʾân · el-Muḫtaṣar fi’n-naḥv

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Lugat (Arap Dili) → Ali b. Hamza el-Kisâî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Kisâî, Ali b. Hamza

         3. 094Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ (r.h.)Âlim144–207/761–822

            Âlim · Lugat

            Kûfe dil mektebini geliştiren; Kur’an ifadelerini nahiv üzerinden açıklayan büyük dilci.

            Kisâî’den sonra Kûfe dil mektebinin en güçlü temsilcisi sayıldı. Kur’an ifadelerini kıraat, lehçe, şiir ve nahiv şahitleriyle açıklayan eseri, erken dönem dil tefsirinin temel kaynaklarındandır.

            Öne çıkan eser ve izler: Meʿâni’l-Ḳurʾân · el-Ḥudûd

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Lugat (Arap Dili) → Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ferrâ, Yahyâ b. Ziyâd

         4. 095Muhammed b. Yezîd el-Müberred (r.h.)Âlim210–286/826–900

            Âlim · Lugat

            Basra nahiv mektebinin geç dönem imamı; dil ve edebiyat malzemesini el-Kâmil’de topladı.

            Basra nahiv mektebinin son büyük temsilcilerindendi. Dil kaidelerini şiir, hitabe ve nesir örnekleriyle ele alması; eserlerini yalnız nahiv için değil klasik Arap edebiyatı için de önemli kıldı.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Kâmil · el-Muḳteḍab

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Lugat (Arap Dili) → Muhammed b. Yezîd el-Müberred (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Müberred

         5. 096İbn Cinnî (r.h.)Âlim322–392/934–1002

            Âlim · Lugat

            Ses, kök ve kelime yapısı üzerine özgün tahlilleriyle Arap dil düşüncesini derinleştirdi.

            Dilin ses yapısı, kökleri ve türetme yolları üzerinde derinleşti. Gramer kurallarını tek tek sıralamakla kalmayıp dilin işleyişindeki ortak ilkeleri araştırması, onu Arap dil düşüncesinin en özgün isimlerinden biri yaptı.

            Öne çıkan eser ve izler: el-Ḫaṣâʾiṣ · Sırru ṣınâʿati’l-iʿrâb · el-Munṣıf

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Lugat (Arap Dili) → İbn Cinnî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Cinnî

         6. 097İsmâil b. Hammâd el-Cevherî (r.h.)Âlimö. 400/1009’dan önce

            Âlim · Lugat

            Kelimeleri son harflerine göre düzenleyen es-Sıhâh adlı etkili sözlüğün müellifi.

            Arapça kelimeleri son harflerine göre düzenleyen sözlüğüyle kafiyeye dayalı yeni bir tertip geliştirdi. Sıhâh, sonraki büyük sözlüklerin hem başvuru kaynağı hem de eleştiri zemini oldu.

            Öne çıkan eser ve izler: Tâcü’l-luġa ve ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Lugat (Arap Dili) → İsmâil b. Hammâd el-Cevherî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Cevherî, İsmâil b. Hammâd

         7. 098İbn Manzûr el-İfrîkī (r.h.)Âlim630–711/1232–1311

            Âlim · Lugat

            Önceki büyük sözlükleri Lisânü’l-Arab’da bir araya getirerek geniş bir dil hazinesi bıraktı.

            Önceki büyük sözlüklerdeki malzemeyi tek eserde bir araya getirdi. Kelimeleri kökleri ve kullanım şahitleriyle veren Lisânü’l-Arab, klasik Arapçanın en geniş ve sürekli başvurulan sözlüklerinden biri oldu.

            Öne çıkan eser ve izler: Lisânü’l-ʿArab · Muḫtaṣaru Târîḫi Dımaşḳ

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Lugat (Arap Dili) → İbn Manzûr el-İfrîkī (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Manzûr

      8. 099Zühd ve Tezkiyeİlim Dalı

         İlim Dalı

         Nefsi dünya sevgisinin taşkınlığından arındırma, ihlas ve Allah'a tevekkül; selef zühdü tarikat ritüellerinden ve bid'at uygulamalardan ayrışır, sünnete bağlı kalır.

         Zühd, dünyayı bütünüyle terk etmekten çok onun kalpteki hâkimiyetini kırmayı; tezkiye ise niyet ve davranışı arındırmayı anlatır. İlk zühd metinleri, bu terbiyeyi âyetler, hadisler ve selef sözleri etrafında işler.

         Öne çıkan eser ve izler: Zühd, rikāk ve ahlâk literatürü

         İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye

         Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Zühd

         1. 100Ebû Zer el-Gıfârî (r.a.)Sahabiö. 32/653

            Sahabi · Zühd

            Dünyaya karşı zühdüyle tanınan, malını infak etmekten çekinmeyen sahabi; sade yaşayışıyla sonraki zühd anlayışına örnek oldu.

            Müslüman oluşunu açıkça ilân eden ilk sahâbîlerdendi. Servetin elde tutulması ve ihtiyaç sahiplerinin gözetilmesi konusundaki sert uyarıları, sade hayatıyla birlikte anıldı.

            Öne çıkan eser ve izler: Hadis ve nasihat rivayetleri

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye → Ebû Zer el-Gıfârî (r.a.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ebû Zer el-Gıfârî

            1. 101Hasan-ı Basrî (r.h.)Tâbiîn21–110/642–728

               Tâbiîn · Zühd

               Belâgatiyle ve dünyaya karşı zühdüyle tanınan tâbiî imamı; vaazları nesiller boyu ahlak ve kalp terbiyesi konusunda başvuru kaynağı oldu.

               Basra’da fitne dönemlerini gören bir âlim olarak insanı önce kendi niyeti ve hesabıyla yüzleştiren bir vaaz dili kurdu. Siyasî iktidara mesafesi, güçlü hitabeti ve derin muhasebesi sonraki ahlâk metinlerini etkiledi.

               Öne çıkan eser ve izler: Vaaz, mektup ve hikmet rivayetleri

               İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye → Ebû Zer el-Gıfârî (r.a.) → Hasan-ı Basrî (r.h.)

               Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Hasan-ı Basrî

               1. 102Süfyân es-Sevrî (r.h.)Âlim97–161/715–778

                  Âlim · Zühd

                  Hadis ve zühd imamı; dünya nimetlerine karşı temkinli duruşuyla ve sultanlardan uzak durmasıyla tanınır.

                  Hadis rivayetindeki titizliği ile zühd hayatını bir arada yürüttü. Kûfe’de oluşan fıkhî görüşleri bir süre müstakil mezhep olarak takip edildi; talebeleri onu özellikle ilim ve vera‘ dengesiyle anlattı.

                  Öne çıkan eser ve izler: Hadis, tefsir ve fıkıh rivayetleri

                  İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye → Ebû Zer el-Gıfârî (r.a.) → Hasan-ı Basrî (r.h.) → Süfyân es-Sevrî (r.h.)

                  Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Süfyân es-Sevrî

                  1. 103İbn Receb el-Hanbelî (r.h.)Âlim736–795/1335–1393

                     Âlim · Zühd

                     Câmiu'l-Ulûm ve'l-Hikem adlı eseriyle kırk hadis üzerinden ahlak ve tezkiye konularını selef çizgisinde işleyen Hanbelî alim.

                     Hadisleri yalnız hüküm için değil, niyet, kalp ve davranış terbiyesi için de şerh etti. Selef sözlerini geniş biçimde toplayan sakin üslubu, eserlerini ahlâk ve tezkiye okumalarının temel metinleri arasına taşıdı.

                     Öne çıkan eser ve izler: Câmiʿu’l-ʿulûm ve’l-ḥikem · Leṭâʾifü’l-maʿârif · Fetḥu’l-bârî

                     İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye → Ebû Zer el-Gıfârî (r.a.) → Hasan-ı Basrî (r.h.) → Süfyân es-Sevrî (r.h.) → İbn Receb el-Hanbelî (r.h.)

                     Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Receb

         2. 104İbrâhim b. Edhem (r.h.)Âlimö. 161/778 civarı

            Âlim · Zühd

            Zühd, helâl lokma ve tevekkül vurgusuyla erken dönem mâneviyat geleneğinin sembol isimlerinden.

            Belh’ten ayrılıp zühd ve tevekkül hayatını seçmesiyle tanındı. Ona nispet edilen söz ve menkıbeler, kazanç için çalışmakla dünyaya gönül bağlamamak arasındaki dengeyi vurgular.

            Öne çıkan eser ve izler: Söz ve menkıbe rivayetleri

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye → İbrâhim b. Edhem (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — İbrâhim b. Edhem

         3. 105Fudayl b. İyâz (r.h.)Âlim107–187/725–803

            Âlim · Zühd

            İhlâs, tövbe ve nefis muhasebesine dair sarsıcı sözleriyle tanınan hadis râvisi ve zâhid.

            Horasan’dan Mekke’ye uzanan hayatında hadis rivayetiyle kalp terbiyesini birlikte taşıdı. İhlâs, gösterişten sakınma ve ameli gizleme üzerine sözleri ilk zühd edebiyatının en etkili parçaları arasındadır.

            Öne çıkan eser ve izler: Hadis ve hikmet rivayetleri

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye → Fudayl b. İyâz (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Fudayl b. İyâz

         4. 106Abdullah b. Mübârek (r.h.)Âlim118–181/736–797

            Âlim · Zühd

            Hadis, fıkıh, cihad ve ticaret hayatını zühd ahlâkıyla bir arada sürdüren Horasanlı imam.

            Hadis, fıkıh, ticaret, cihad ve zühdü aynı hayat içinde birleştiren erken dönem âlimlerindendi. Geniş seyahatlerle topladığı rivayetleri konularına göre düzenlemesi, zühd literatürünün oluşumuna katkı verdi.

            Öne çıkan eser ve izler: Kitâbü’z-Zühd ve’r-reḳāʾiḳ · Kitâbü’l-Cihâd

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye → Abdullah b. Mübârek (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Abdullah b. Mübârek

         5. 107Bişr el-Hâfî (r.h.)Âlim150–227/767–841

            Âlim · Zühd

            Bağdat’ta vera‘, tevazu ve gösterişten uzak yaşayışıyla tanınan erken dönem zâhidi.

            Bağdat’ta hadisle meşgul olduktan sonra sade ve ihtiyatlı bir hayat sürdü. Şöhretten kaçınma, helâl kazanç ve nefsin gizli arzularını sorgulama üzerine sözleri zühd çevrelerinde geniş biçimde aktarıldı.

            Öne çıkan eser ve izler: Söz ve nasihat rivayetleri

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye → Bişr el-Hâfî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Bişr el-Hâfî

         6. 108Hâris el-Muhâsibî (r.h.)Âlim165–243/781–857

            Âlim · Zühd

            Nefsin niyetlerini sorgulayan muhasebe yöntemini eserlerinde sistemli bir ahlâk diline dönüştürdü.

            İnsanın niyetini, korku ve ümidini, ibadet sırasındaki iç hareketlerini ayrıntılı bir muhasebe diliyle inceledi. Bu yaklaşım hem erken tasavvuf düşüncesini hem sonraki ahlâk eserlerini etkiledi.

            Öne çıkan eser ve izler: er-Riʿâye li-ḥuḳūḳıllâh · Âdâbü’n-nüfûs · el-Veṣâyâ

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye → Hâris el-Muhâsibî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Hâris el-Muhâsibî

         7. 109Ebû Tâlib el-Mekkî (r.h.)Âlimö. 386/996

            Âlim · Zühd

            İbadet, kalp amelleri ve günlük kulluk âdâbını Kūtü’l-kulûb’da geniş biçimde işledi.

            Mekke ve Basra zühd birikimini Bağdat çevresine taşıdı. Kalbin halleri, ibadetlerin iç anlamı ve gündelik yaşayışın adabı üzerine kurduğu Kūtü’l-kulûb, Gazzâlî başta olmak üzere sonraki müellifleri etkiledi.

            Öne çıkan eser ve izler: Ḳūtü’l-ḳulûb

            İlim seyri: Kur'an ve Sünnet → Hz. Muhammed (s.a.v.) → Zühd ve Tezkiye → Ebû Tâlib el-Mekkî (r.h.)

            Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi — Ebû Tâlib el-Mekkî

Sinematik galeriyi aç →