Muhammed b. İsmâîl el-Buhârîمحمد بن إسماعيل البخاري

Buharaبخارى

194h – 210hkesindoğumdan ilk rihleye: 16 yıl — yolculuk öncesibugün: Özbekistan

Babasını küçük yaşta kaybetti; ondan kalan hadis kitapları Buhara'daki ilk ilmî çevresini tamamladı. On yaşına doğru Muhammed b. Selâm el-Bîkendî ile Abdullah b. Muhammed el-Müsnedî'den hadis öğrenmeye başladı. Bir yıl kadar sonra hocası Dâhilî'nin isnaddaki hatasını düzeltmesiyle adı meclislerde duyuldu. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Buhara, Semerkand üzerinden gelen kervan yolunun üstünde, Horasan'ın kuzeydoğu ucundaydı. Şehirde Bîkendî gibi Irak'a rihle etmiş şeyhler ders veriyordu; ilk semâ bu yüzden evden çıkmadan mümkün oldu. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Muhammed b. Selâm el-Bîkendî ö. 225h· Buhara'daki ilk semâZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Abdullah b. Muhammed el-Müsnedî ö. 229h· müsned rivayetlerİbn Hacer, Hedyü's-Sârî

Belhبلخ

209hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~399 km (kuş uçuşu)bugün: Afganistan

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Yıl tasrih edilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Belh'e birkaç defa gitti; Mekkî b. İbrâhîm ve Kuteybe b. Saîd gibi muhaddislerden hadis dinledi. Belhlilerin isteği üzerine, ilim aldığı bin hocadan birer hadis yazdırdığı da nakledilir. Bu kayıt, yol boyunca biriken hoca çevresinin genişliğini gösterir; ziyaretlerin yılları ayrı ayrı bilinmez. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Belh, Horasan yolunun Irak'a açılan menzillerindendi. Mekkî b. İbrâhîm burada, Buhârî'den iki tabaka önce vefat etmiş râvilerden semâ etmişti; ondan alınan isnad bu yüzden en kısa zincirleri verdi. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Bu durakta aldığı

• Mekkî b. İbrâhîm el-Belhî ö. 215h*· âlî isnad — Sahîh'teki sülâsiyyâtZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Yahyâ b. Bişr el-Belhî ö. 232hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî

Buradan alınanın sonrası

Bu duraktan çıkan ثلاثيات البخاري, Semâ Ağı korpusunda 626–946h arasında 21 mecliste okunmuş görünüyor (Halep, Baalbek, Kahire, Dımaşk).

Mekkeمكة

210hkesinkalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~3.117 km (kuş uçuşu)bugün: Suudi Arabistan

On altı yaşında annesi ve kardeşi Ahmed'le hacca geldi. Hac bitince ailesi Buhara'ya döndü; o Mekke'de kalıp tahsile devam etti. Hallâd b. Yahyâ ile Abdullah b. Zübeyr el-Humeydî burada dinlediği hocalardandı. Yolculuk böylece hac seferinden uzun bir ilim ikametine dönüştü. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Hac, bütün beldelerin hadis talebesini yılda bir kez tek şehirde topluyordu. Rihlenin hacla başlaması tesadüf değil: bir mevsimde, ayrı ayrı gidilecek beldelerin şeyhleriyle karşılaşmak mümkündü. (Hatîb el-Bağdâdî, er-Rihle fî talebi'l-hadîs)

Bu durakta aldığı

• el-Humeydî, Abdullah b. Zübeyr ö. 219h· Sahîh'in ilk hadisinin isnadı ondan gelirİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Ebû Abdirrahman el-Mukrî, Abdullah b. Yezîd ö. 213hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Medîneالمدينة

212hyaklaşıkkalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~339 km (kuş uçuşu)bugün: Suudi Arabistan

Medine'de İsmâil b. Ebû Üveys ve şehrin diğer muhaddislerinden yazdı. et-Târîhu'l-kebîr'i burada, Mescid-i Nebevî çevresinde telif etmeye başladığı nakledilir. Hicaz'da toplam altı yıl kaldığını kendisi söyler; bu sürenin Mekke ile Medine arasında nasıl bölündüğü bilinmez. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Medine, Peygamber'in ve ashabının şehriydi; Mâlik'in talebeleri buradaki rivayeti taşıyordu. Buhârî et-Târîhu'l-kebîr'i bu şehirde telif etti. (Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd)

Bu durakta aldığı

• Abdülazîz b. Abdillah el-Üveysî ö. 223hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• İbrâhîm b. Hamza ez-Zübeyrî ö. 230hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Bu durakta yazdığı

• et-Târîhu'l-kebîr· telifHatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd

Basraالبصرة

217hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~1.048 km (kuş uçuşu)bugün: Irak

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Dört girişin yılları ayrı ayrı verilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Basra'ya dört veya beş defa gitti. Ebû Âsım en-Nebîl, Muhammed b. Abdullah el-Ensârî ve Haccâc b. Minhâl burada faydalandığı muhaddisler arasındaydı. Tekrarlanan ziyaretler, Basra malzemesinin bir defada toplanmadığını gösterir; giriş yıllarıyla toplam ikamet süresi kaynakta ayrıntılandırılmaz. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Basra, fetihlerden sonra kurulan ilk emsârdandı; çok sayıda sahâbî buraya yerleşmiş, rivayet nesilden nesile şehir içinde aktarılmıştı. İlel ilminin merkezlerindendi. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Ebü'l-Velîd et-Tayâlisî ö. 227hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Muhammed b. Beşşâr (Bündâr) ö. 252hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Ali b. el-Medînî ö. 234h· ilel ilmiZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Kûfeالكوفة

220hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~363 km (kuş uçuşu)bugün: Irak

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Giriş sayısı ve yılları kaydedilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Kûfe'ye birçok defa gitti. Ubeydullah b. Mûsâ ve Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn'den hadis dinledi; Kûfe'nin geniş rivayet birikimini farklı meclislerden topladı. Kaç ziyaret yaptığı ve bunların hangi yıllara dağıldığı açık biçimde kaydedilmediği için durak yalnız fasıl içine yerleştirilmiştir. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Kûfe de bir emsârdı ve Irak'ın ikinci rivayet havzasıydı. Süfyân es-Sevrî'nin tabakasından gelen Kûfe isnadları burada toplanıyordu. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn ö. 219hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Ubeydullah b. Mûsâ el-Absî ö. 213hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Bağdatبغداد

223hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~143 km (kuş uçuşu)bugün: Irak

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Sekiz girişin yılları ayrı ayrı verilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Bağdat'a sekizden fazla gitti ve her gelişinde Ahmed b. Hanbel'le görüştü. Şehre bu kadar sık dönmesi, Bağdat'ın yol üzerinde geçilen tek seferlik bir menzil olmadığını gösterir. Ziyaretlerin hangi yıllara dağıldığı bilinmediğinden zaman şeridinde tek bir temsilî durak yer alır. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Bağdat halifelik merkeziydi; Basra ile Kûfe'nin yetiştirdiği âlimler burada toplanıyordu. Ahmed b. Hanbel'in meclisi şehrin hadis otoritesiydi. (Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd)

Bu durakta aldığı

• Ahmed b. Hanbel ö. 241h· sekiz girişin her birinde meclisine oturduHatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd
• Yahyâ b. Maîn ö. 233h· ricâl tenkidiZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Dımaşkدمشق

226hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~751 km (kuş uçuşu)bugün: Suriye

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (İki girişin yılları verilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Dımaşk'ta Ebû Müshir'den hadis öğrendi. Şam yolu, Irak ve Hicaz'dan sonra yolculuğun üçüncü geniş rivayet havzasını açtı. Kaynak Dımaşk ziyaretinin yılını ve şehirde ne kadar kaldığını açıkça söylemez; bu yüzden durak zaman şeridinde yaklaşık gösterilir, kalış süresi boş bırakılır. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Dımaşk, Emevî döneminden kalma Şam rivayet geleneğinin merkeziydi; Irak ve Hicaz'dan farklı isnad hatları buradan geçiyordu. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Hişâm b. Ammâr es-Sülemî ö. 245h· Dımaşk semâıZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Süleymân b. Abdirrahman ed-Dımaşkî ö. 233hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî

Hımsحمص

227hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~141 km (kuş uçuşu)bugün: Suriye

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Yıl tasrih edilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Şam bölgesindeki yol Dımaşk'la sınırlı kalmadı; Hıms'a da uğradı. Kısa biyografi kaydı bu ziyareti açıkça anar, fakat hangi yıl gerçekleştiğini, şehirde ne kadar kaldığını ve ziyaretlerin sırasını ayrıntılandırmaz. Bu yüzden ekrandaki yıl bir tarih iddiası değil, Hıms'ı güzergâhta görünür kılan yerleştirmedir. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Hıms, Şam içinde ayrı bir rivayet havzasıydı. Ebü'l-Yemân el-Hakem b. Nâfi' burada ders veriyordu; kaynaklar Sahîh'te ondan yüzü aşkın rivayet bulunduğunu belirtir. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Bu durakta aldığı

• Ebü'l-Yemân el-Hakem b. Nâfi' ö. 222h· Sahîh'te yüzü aşkın rivayetZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Ali b. Ayyâş el-Elhânî ö. 219hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî

Fustâtالفسطاط

229hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~735 km (kuş uçuşu)bugün: Mısır — Kahire

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (İki girişin yılları verilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Mısır'a iki kez gitti. Saîd b. Ebî Meryem ile Abdullah b. Yûsuf'tan hadis dinledi; Mâlik'in Muvatta' rivayetinin Mısır koluna da burada ulaştı. İki ziyaretin hangi yıllarda yapıldığı ve Fustât'ta ne kadar kaldığı kaynakta belirtilmediğinden tarihler yaklaşık yerleştirilmiştir. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Fustât, Mısır'ın ilim merkeziydi; Leys b. Sa'd ve Mâlik rivayetinin Mısır kolu buradan taşınıyordu. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Saîd b. Ebî Meryem ö. 224hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Abdullah b. Yûsuf et-Tinnîsî ö. 218h· Muvatta' rivayetiZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Ahmed b. Sâlih el-Mısrî ö. 248hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî

Nîşâburنيسابور

250h – 253hkesinkalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~2.648 km (kuş uçuşu)bugün: İran

Nîşâbur'dan ayrılış yılı kaynaklarda tek bir rakamla verilmez: bir rivayette meclis dağıldıktan kısa süre sonra, başka bir nakilde birkaç yıl sonra ayrıldığı bildirilir. Site iki rivayet arasında tercih yapmaz.

Nîşâbur'a geldiğinde şehir halkı onu günler öncesinden karşıladı; kaldığı ev kısa sürede ziyaretçilerle doldu. Kur'an'ı okuyuşun hükmü hakkında sorulan soru, Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî ile aralarını açtı. Tartışmanın ilim meclislerini gölgelemesi üzerine şehirden ayrılmaya karar verdi. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Nîşâbur, Horasan'ın en büyük ilim şehriydi. İshak b. Râhûye'nin meclisi buradaydı; Sahîh'i telif fikrinin ona dayandığı nakledilir. (İbn Hacer, Hedyü's-Sârî)

Bu durakta aldığı

• İshak b. Râhûye ö. 238h· Sahîh'i telif fikrini ondan aldığı nakledilirİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Yahyâ b. Yahyâ et-Temîmî ö. 226hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî ö. 258h· önce şeyhi, sonra muhalifiZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Buradan alınanın sonrası

Bu duraktan çıkan صحيح البخاري, Semâ Ağı korpusunda 848–950h arasında 12 mecliste okunmuş görünüyor (Dımaşk).

Mervمرو

253hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~342 km (kuş uçuşu)bugün: Türkmenistan

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Yıl tasrih edilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Nîşâbur'dan ayrıldıktan sonra Merv'e geçti. Ahmed b. Seyyâr onu yolda karşıladı; görüşünü isabetli bulduğunu, fakat halkın anlayamayacağı meselelerin açılmamasını tavsiye etti. Buhârî, bildiği bir konu sorulduğunda susamayacağını söyledi. Merv'deki önceki tahsil ziyaretlerinin tarihleri ayrıca verilmez. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Merv, Horasan yolunun düğüm noktasıydı; Buhara ile Irak arasında gidip gelen kafileler buradan geçiyordu. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Sadaka b. el-Fadl el-Mervezî ö. 223h*İbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Ali b. el-Hasen b. Şakîk ö. 215hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Buharaبخارى

254hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~305 km (kuş uçuşu)bugün: Özbekistan

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Dönüş yılı tasrih edilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Merv'den sonra Buhara'ya döndü. Vali Hâlid b. Ahmed, Sahîh'i ve diğer eserlerini kendi konağında okutmasını istedi. Buhârî ilmi devlet adamlarının ayağına götüremeyeceğini, isteyenin umuma açık meclise gelmesi gerektiğini söyledi. Anlaşmazlık büyüyünce doğduğu şehirden çıkarıldı. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Dönüşte şehir artık bir talep durağı değildi. Vali Hâlid b. Ahmed ez-Zühlî hadisi konağında okutmasını istedi; ilmin ayağa götürülmeyeceği cevabı verildi. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Bu durak hadis alınan değil, yolculuğun bedelinin ödendiği bir duraktır: dönüş ve ardından şehirden çıkarılış. Kaynaklar burada bir semâ kaydetmez.

Hartenkخرتنك

256h – 256hkesinkalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~190 km (kuş uçuşu)bugün: Özbekistan — Semerkand yakını

Buhara'dan ayrıldıktan sonra Semerkand'a yöneldi; şehre birkaç mil mesafedeki Hartenk'te yaşayan akrabalarının yanına uğradı. Burada hastalanınca Semerkand'a devam edemedi. 256 yılı Ramazan bayramı gecesi vefat etti ve ertesi gün Hartenk'te toprağa verildi. Yolculuk doğduğu bölgenin yakınında tamamlandı. (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Buhârî, Muhammed b. İsmâil”)

Bu mekân neden?

Hartenk, Semerkand yakınında bir köydü; Buhârî'nin akrabaları buradaydı. Buhara'dan çıkarıldıktan sonra indiği yer oldu. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Yolculuğun son durağı. Burada alınan değil, ödenen kaydedilir: sürgün ve vefat.