Muhammed b. İsmâîl el-Buhârîمحمد بن إسماعيل البخاري

Buharaبخارى

194h – 210hkesindoğumdan ilk rihleye: 16 yıl — yolculuk öncesibugün: Özbekistan

Buhara'da doğdu; babası İsmâîl'i küçük yaşta kaybetti. Hadis ezberine mektepteyken, on yaşında başladığı kendisinden nakledilir. İlk semâı bu şehirde, Muhammed b. Selâm el-Bîkendî ve Abdullah b. Muhammed el-Müsnedî meclislerinde oldu. (İbn Hacer, Hedyü's-Sârî; Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Bu mekân neden?

Buhara, Semerkand üzerinden gelen kervan yolunun üstünde, Horasan'ın kuzeydoğu ucundaydı. Şehirde Bîkendî gibi Irak'a rihle etmiş şeyhler ders veriyordu; ilk semâ bu yüzden evden çıkmadan mümkün oldu. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Muhammed b. Selâm el-Bîkendî ö. 225h· Buhara'daki ilk semâZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Abdullah b. Muhammed el-Müsnedî ö. 229h· müsned rivayetlerİbn Hacer, Hedyü's-Sârî

Belhبلخ

209hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~399 km (kuş uçuşu)bugün: Afganistan

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Yıl tasrih edilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Belh'e giderek Mekkî b. İbrâhîm'den yazdı; kaynaklar onu Buhârî'nin büyük şeyhleri arasında sayar. Bu tabakadan semâ, Sahîh'teki sülâsiyyâtın dayanağıdır. Ziyaretin yılı kaynaklarda tasrih edilmemiştir. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; İbn Hacer, Hedyü's-Sârî)

Bu mekân neden?

Belh, Horasan yolunun Irak'a açılan menzillerindendi. Mekkî b. İbrâhîm burada, Buhârî'den iki tabaka önce vefat etmiş râvilerden semâ etmişti; ondan alınan isnad bu yüzden en kısa zincirleri verdi. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Bu durakta aldığı

• Mekkî b. İbrâhîm el-Belhî ö. 215h*· âlî isnad — Sahîh'teki sülâsiyyâtZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Yahyâ b. Bişr el-Belhî ö. 232hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî

Buradan alınanın sonrası

Bu duraktan çıkan ثلاثيات البخاري, Semâ Ağı korpusunda 626–946h arasında 21 mecliste okunmuş görünüyor (Halep, Baalbek, Kahire, Dımaşk).

Mekkeمكة

210hkesinkalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~3.117 km (kuş uçuşu)bugün: Suudi Arabistan

210 senesinde annesi ve kardeşi Ahmed ile hac için yola çıktı. Hac bitince ikisi Buhara'ya döndü, kendisi hadis talebi için Mekke'de kaldı. Burada el-Humeydî'den ve Ebû Abdirrahman el-Mukrî'den yazdı. (İbn Hacer, Hedyü's-Sârî; Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd)

Bu mekân neden?

Hac, bütün beldelerin hadis talebesini yılda bir kez tek şehirde topluyordu. Rihlenin hacla başlaması tesadüf değil: bir mevsimde, ayrı ayrı gidilecek beldelerin şeyhleriyle karşılaşmak mümkündü. (Hatîb el-Bağdâdî, er-Rihle fî talebi'l-hadîs)

Bu durakta aldığı

• el-Humeydî, Abdullah b. Zübeyr ö. 219h· Sahîh'in ilk hadisinin isnadı ondan gelirİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Ebû Abdirrahman el-Mukrî, Abdullah b. Yezîd ö. 213hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Medîneالمدينة

212hyaklaşıkkalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~339 km (kuş uçuşu)bugün: Suudi Arabistan

Medine'de Peygamber'in kabri yanında geceleyerek et-Târîhu'l-kebîr'i telif ettiği, kâtibi Muhammed b. Ebî Hâtim'den nakledilir. Kendi ifadesine göre Hicaz'da altı yıl kaldı; bu sürenin şehirler arasında nasıl bölündüğü belirtilmemiştir. (Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd; İbn Hacer, Hedyü's-Sârî)

Bu mekân neden?

Medine, Peygamber'in ve ashabının şehriydi; Mâlik'in talebeleri buradaki rivayeti taşıyordu. Buhârî et-Târîhu'l-kebîr'i bu şehirde telif etti. (Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd)

Bu durakta aldığı

• Abdülazîz b. Abdillah el-Üveysî ö. 223hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• İbrâhîm b. Hamza ez-Zübeyrî ö. 230hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Bu durakta yazdığı

• et-Târîhu'l-kebîr· telifHatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd

Basraالبصرة

217hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~1.048 km (kuş uçuşu)bugün: Irak

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Dört girişin yılları ayrı ayrı verilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Kendi ifadesine göre Basra'ya dört kez girdi. Ebü'l-Velîd et-Tayâlisî, Muhammed b. Beşşâr ve Ali b. el-Medînî'den yazdı. Kaynaklarda bu dört girişin yılları tek tek verilmez; toplam ikamet müddeti de tasrih edilmemiştir. (Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd; İbn Hacer, Hedyü's-Sârî)

Bu mekân neden?

Basra, fetihlerden sonra kurulan ilk emsârdandı; çok sayıda sahâbî buraya yerleşmiş, rivayet nesilden nesile şehir içinde aktarılmıştı. İlel ilminin merkezlerindendi. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Ebü'l-Velîd et-Tayâlisî ö. 227hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Muhammed b. Beşşâr (Bündâr) ö. 252hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Ali b. el-Medînî ö. 234h· ilel ilmiZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Kûfeالكوفة

220hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~363 km (kuş uçuşu)bugün: Irak

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Giriş sayısı ve yılları kaydedilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Kûfe ve Bağdat'a kaç kez girdiğini saymadığını bildirdi. Kûfe'de Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn ve Ubeydullah b. Mûsâ el-Absî meclislerine devam etti. Giriş yılları kaynaklarda ayrı ayrı kaydedilmemiştir. (Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd; Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Bu mekân neden?

Kûfe de bir emsârdı ve Irak'ın ikinci rivayet havzasıydı. Süfyân es-Sevrî'nin tabakasından gelen Kûfe isnadları burada toplanıyordu. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn ö. 219hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Ubeydullah b. Mûsâ el-Absî ö. 213hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Bağdatبغداد

223hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~143 km (kuş uçuşu)bugün: Irak

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Sekiz girişin yılları ayrı ayrı verilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Bağdat'a sekiz kez girdiği ve her defasında Ahmed b. Hanbel ile oturduğu nakledilir. Yahyâ b. Maîn'den de yazdı. Ahmed b. Hanbel'in, Horasan'a döndüğünde orada kalmamasını söylediği rivayet edilir. (Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd; Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Bu mekân neden?

Bağdat halifelik merkeziydi; Basra ile Kûfe'nin yetiştirdiği âlimler burada toplanıyordu. Ahmed b. Hanbel'in meclisi şehrin hadis otoritesiydi. (Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd)

Bu durakta aldığı

• Ahmed b. Hanbel ö. 241h· sekiz girişin her birinde meclisine oturduHatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd
• Yahyâ b. Maîn ö. 233h· ricâl tenkidiZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Dımaşkدمشق

226hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~751 km (kuş uçuşu)bugün: Suriye

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (İki girişin yılları verilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Kendi ifadesine göre Şam, Mısır ve Cezîre'ye ikişer kez girdi. Dımaşk'ta Hişâm b. Ammâr'dan yazdı; o, şehrin hatibi ve mukrisiydi. Bu iki girişin hangi yıllarda olduğu tasrih edilmemiştir. (Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd; İbn Hacer, Hedyü's-Sârî)

Bu mekân neden?

Dımaşk, Emevî döneminden kalma Şam rivayet geleneğinin merkeziydi; Irak ve Hicaz'dan farklı isnad hatları buradan geçiyordu. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Hişâm b. Ammâr es-Sülemî ö. 245h· Dımaşk semâıZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Süleymân b. Abdirrahman ed-Dımaşkî ö. 233hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî

Hımsحمص

227hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~141 km (kuş uçuşu)bugün: Suriye

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Yıl tasrih edilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Hıms'ta Ebü'l-Yemân el-Hakem b. Nâfi'den yazdı; kaynaklar Sahîh'te ondan yüzü aşkın rivayet bulunduğunu belirtir. Ali b. Ayyâş el-Elhânî'den de semâ etti. Şehirdeki ikamet müddeti belirtilmemiştir. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; İbn Hacer, Hedyü's-Sârî)

Bu mekân neden?

Hıms, Şam içinde ayrı bir rivayet havzasıydı. Ebü'l-Yemân el-Hakem b. Nâfi' burada ders veriyordu; kaynaklar Sahîh'te ondan yüzü aşkın rivayet bulunduğunu belirtir. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Bu durakta aldığı

• Ebü'l-Yemân el-Hakem b. Nâfi' ö. 222h· Sahîh'te yüzü aşkın rivayetZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Ali b. Ayyâş el-Elhânî ö. 219hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî

Fustâtالفسطاط

229hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~735 km (kuş uçuşu)bugün: Mısır — Kahire

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (İki girişin yılları verilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Mısır'a iki kez girdi. Saîd b. Ebî Meryem, Abdullah b. Yûsuf et-Tinnîsî ve Ahmed b. Sâlih el-Mısrî'den yazdı. Fustât o dönemde bölgenin hadis merkeziydi. Girişlerin yılı kaynaklarda verilmez. (İbn Hacer, Hedyü's-Sârî; Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Bu mekân neden?

Fustât, Mısır'ın ilim merkeziydi; Leys b. Sa'd ve Mâlik rivayetinin Mısır kolu buradan taşınıyordu. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Saîd b. Ebî Meryem ö. 224hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Abdullah b. Yûsuf et-Tinnîsî ö. 218h· Muvatta' rivayetiZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Ahmed b. Sâlih el-Mısrî ö. 248hİbn Hacer, Hedyü's-Sârî

Nîşâburنيسابور

250h – 253hkesinkalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~2.648 km (kuş uçuşu)bugün: İran

Nîşâbur'dan ayrılış yılı kaynaklarda tek bir rakamla verilmez: bir rivayette meclis dağıldıktan kısa süre sonra, başka bir nakilde birkaç yıl sonra ayrıldığı bildirilir. Site iki rivayet arasında tercih yapmaz.

250 senesinde Nîşâbur'a geldi. Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî'nin meclisinde 'lafız' meselesi soruldu; ayrılık büyüdü, dersler dağıldı. Müslim b. Haccâc onun yanında kaldı. Fitne büyümesin diye şehirden ayrıldı. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; İbn Adî, el-Kâmil)

Bu mekân neden?

Nîşâbur, Horasan'ın en büyük ilim şehriydi. İshak b. Râhûye'nin meclisi buradaydı; Sahîh'i telif fikrinin ona dayandığı nakledilir. (İbn Hacer, Hedyü's-Sârî)

Bu durakta aldığı

• İshak b. Râhûye ö. 238h· Sahîh'i telif fikrini ondan aldığı nakledilirİbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Yahyâ b. Yahyâ et-Temîmî ö. 226hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ
• Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî ö. 258h· önce şeyhi, sonra muhalifiZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Buradan alınanın sonrası

Bu duraktan çıkan صحيح البخاري, Semâ Ağı korpusunda 848–950h arasında 12 mecliste okunmuş görünüyor (Dımaşk).

Mervمرو

253hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~342 km (kuş uçuşu)bugün: Türkmenistan

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Yıl tasrih edilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Merv'de Sadaka b. el-Fadl el-Mervezî ve Ali b. el-Hasen b. Şakîk'ten yazdı. Horasan yolu üzerindeki bu şehir, Buhara ile Irak arasındaki güzergâhın düğüm noktalarındandı. Ziyaret yılları tasrih edilmemiştir. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu mekân neden?

Merv, Horasan yolunun düğüm noktasıydı; Buhara ile Irak arasında gidip gelen kafileler buradan geçiyordu. (Sem'ânî, el-Ensâb)

Bu durakta aldığı

• Sadaka b. el-Fadl el-Mervezî ö. 223h*İbn Hacer, Hedyü's-Sârî
• Ali b. el-Hasen b. Şakîk ö. 215hZehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ

Buharaبخارى

254hyaklaşık · yerleştirmekalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~305 km (kuş uçuşu)bugün: Özbekistan

Kaynak bu durak için yıl vermez. Yukarıdaki sayı, durağı sıraya yerleştirmek içindir; bir tarih iddiası değildir. (Dönüş yılı tasrih edilmemiştir; durak faslın aralığına yerleştirilmiştir)

Nîşâbur'dan sonra doğduğu şehre döndü. Vali Hâlid b. Ahmed ez-Zühlî'nin, hadisi konağında okutması yönündeki isteğini reddetti; ilmin ayağa götürülmeyeceğini bildirdi. Bunun üzerine şehirden çıkarıldı. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; İbn Hacer, Hedyü's-Sârî)

Bu mekân neden?

Dönüşte şehir artık bir talep durağı değildi. Vali Hâlid b. Ahmed ez-Zühlî hadisi konağında okutmasını istedi; ilmin ayağa götürülmeyeceği cevabı verildi. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Bu durak hadis alınan değil, yolculuğun bedelinin ödendiği bir duraktır: dönüş ve ardından şehirden çıkarılış. Kaynaklar burada bir semâ kaydetmez.

Hartenkخرتنك

256h – 256hkesinkalış müddeti kaynaklarda belirtilmemişönceki duraktan ~190 km (kuş uçuşu)bugün: Özbekistan — Semerkand yakını

Semerkand yakınındaki Hartenk'te akrabalarının yanına indi. 256 senesi Ramazan bayramı gecesi burada vefat etti. Kaynaklar yaşını, altmış iki seneye on üç gün kalmış olarak kaydeder. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; İbn Hacer, Hedyü's-Sârî)

Bu mekân neden?

Hartenk, Semerkand yakınında bir köydü; Buhârî'nin akrabaları buradaydı. Buhara'dan çıkarıldıktan sonra indiği yer oldu. (Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ)

Yolculuğun son durağı. Burada alınan değil, ödenen kaydedilir: sürgün ve vefat.