Selef-i Salihîn Hayatları

Medine’de Yetişmesi ve Ders Halkası

İlk uzun soluklu tahsilini Abdullah b. Yezîd b. Hürmüz’ün yanında yaptı. Ardından Rebîatürre’y, İbn Şihâb ez-Zührî, Nâfi‘ ve Yahyâ b. Saîd el-Ensârî gibi Medineli âlimlerin halkalarına devam etti. Hadis alacağı kişiyi yalnız doğruluğuyla değil, rivayet ehliyeti ve kavrayışıyla da değerlendiriyordu.

Henüz genç yaşta fetva ve ders vermeye başladı. Hac mevsiminde genişleyen halkasında Şâfiî, İbn Vehb, İbnü’l-Kāsım ve Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî gibi farklı ekollerden isimler bulundu. Bu temaslar onun hem Medine birikimini aktarmasını hem de Irak fıkhını yakından tanımasını sağladı.

İmam Mâlik b. Enes · Fasıl I · 1/3

Medine’de Yetişmesi ve Ders Halkası

İmam Mâlik b. Enes · Fasıl I · 2/3

Medine’de Yetişmesi ve Ders Halkası

Mâlik’in ilmî çevresi tek yönlü bir aktarım değildi. Döneminin fakihleriyle yüz yüze görüşür, mektuplaşır ve ihtilâflı meseleleri müzakere ederdi. Bu sebeple onun Medine merkezli çizgisi, başka şehirlerin birikimine kapalı bir yerel gelenek olarak kalmadı.

İmam Mâlik b. Enes · Fasıl I · 3/3

el-Muvatta ve Fıkıh Anlayışı

el-Muvatta, merfû hadislerin yanında sahâbe ve tâbiîn fetvalarını, Medine uygulamasını ve Mâlik’in tercihlerini bir araya getirdi. Eser yalnız bir rivayet derlemesi değil, hadis ile fıkhın aynı mesele etrafında nasıl birlikte okunabileceğini gösteren erken dönem kaynaklarından biridir.

Mâlik’in usulünde Kur’an ve sünnet başta gelir; Medine ehlinin yerleşik uygulaması da güçlü bir delil değeri taşır. Bununla birlikte her bölgede farklı rivayetlerin ve ilmî birikimlerin bulunabileceğini kabul etti. Bu yaklaşım, ihtilâfı bütünüyle ortadan kaldırmak yerine onu ilim ve delil çerçevesinde tutmayı amaçlıyordu.

İmam Mâlik b. Enes · Fasıl II · 1/3

el-Muvatta ve Fıkıh Anlayışı

İmam Mâlik b. Enes · Fasıl II · 2/3

el-Muvatta ve Fıkıh Anlayışı

Onun fıkhı, nakil ile yaşayan uygulama arasındaki bağı korur. Hadisi senediyle tespit etmek kadar, sahâbe ve tâbiîn nesillerinden Medine’ye intikal eden amelî sürekliliği görmek de hükmü anlamanın bir parçasıdır.

İmam Mâlik b. Enes · Fasıl II · 3/3

İmtihanı, Tavrı ve Vefatı

146 (763) yılında, baskı altında yapılan boşamanın geçersizliğine dair rivayeti siyasî bir ima sayıldı; Medine valisinin emriyle tutuklanıp kırbaçlandı ve omzu sakatlandı. Halkın tepkisi üzerine Halife Mansûr daha sonra kendisinden özür diledi. Mâlik bu olayın ardından da dersini ve fetvasını sürdürdü.

Siyasî çatışmalardan uzak durmaya çalışırken yöneticilere doğru bildiğini söylemekten vazgeçmedi. Hac ve umre dışında Medine’den ayrılmadı; Bağdat’a yerleşmesi yönündeki davetleri kabul etmedi. 14 Rebîülevvel 179’da (7 Haziran 795) Medine’de vefat etti ve Bakī‘ Mezarlığı’na defnedildi.

İmam Mâlik b. Enes · Fasıl III · 1/3

İmtihanı, Tavrı ve Vefatı

İmam Mâlik b. Enes · Fasıl III · 2/3

İmtihanı, Tavrı ve Vefatı

Mâlik’in hayatında ilim, yöneticinin talebine göre biçimlenen bir araç değildi. Halifelerle görüşmesine rağmen fetvanın bağımsızlığını ve farklı ilmî çevrelerin birikimini koruyan tutumundan vazgeçmedi.

İmam Mâlik b. Enes · Fasıl III · 3/3

Mekke’den Medine ve Bağdat’a İlim Yolculuğu

Mekke’de yoksulluk içinde büyüdü; yazı malzemesi bulmakta zorlandığı yıllarda güçlü hâfızasıyla öne çıktı. Kur’an’ı küçük yaşta ezberledi, Benî Hüzeyl arasında yaşayarak Arap dili ve şiirini öğrendi. Süfyân b. Uyeyne ve Müslim b. Hâlid ez-Zencî’den ders aldıktan sonra Medine’ye yöneldi.

Mâlik’in yanına gitmeden önce el-Muvatta’yı ezberledi ve hocasının vefatına kadar onun derslerine devam etti. Yemen’de görev yaptığı sırada siyasî bir suçlamayla tutuklanıp Rakka’ya götürüldü; beraat etmesinin ardından Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî’den Irak fıkhını öğrendi. Böylece Hicaz’ın hadis birikimiyle Irak’ın tartışma ve kıyas geleneğini yakından tanıdı.

İmam eş-Şâfiî · Fasıl I · 1/3

Mekke’den Medine ve Bağdat’a İlim Yolculuğu

İmam eş-Şâfiî · Fasıl I · 2/3

Mekke’den Medine ve Bağdat’a İlim Yolculuğu

Şâfiî’nin yolculukları bir şehirler dizisinden ibaret değildi. Her durakta başka bir ilim diliyle karşılaştı; Mekke’nin rivayetini, Medine’nin amelini ve Irak’ın kıyas birikimini aynı mesele üzerinde tartmayı öğrendi.

İmam eş-Şâfiî · Fasıl I · 3/3

er-Risâle, Sünnet ve Fıkıh Usulü

Şâfiî, hüküm çıkarma sürecinde Kur’an, sünnet, icmâ ve kıyasın yerini açıklığa kavuşturmaya çalıştı. Sünnetin Kur’an’ı açıklayan bağlayıcı bir delil olduğunu savunurken, kişisel kanaatin sınırsız biçimde hüküm kaynağına dönüşmesine karşı çıktı. Kıyası ise nasların ve ortak illetin denetiminde kullandı.

er-Risâle’de dilin umum-husus, emir-nehiy ve beyan gibi meselelerini delil düzeniyle birlikte ele aldı. Bu çalışma, daha önce uygulama içinde bulunan usul ilkelerini müstakil ve takip edilebilir bir tartışmaya dönüştürdü. Görüşlerini değiştirmekten çekinmemesi de onun için mezhebin değil delilin merkezde olduğunu gösterir.

İmam eş-Şâfiî · Fasıl II · 1/3

er-Risâle, Sünnet ve Fıkıh Usulü

İmam eş-Şâfiî · Fasıl II · 2/3

er-Risâle, Sünnet ve Fıkıh Usulü

Onun usulü, nakil ile akıl arasında basit bir taraf seçimi yapmaz. Aklî faaliyeti vahyin yerine koymadan, nasları anlamak ve benzer meseleler arasında bağ kurmak için disiplinli bir yöntem halinde kullanır.

İmam eş-Şâfiî · Fasıl II · 3/3

Mısır Dönemi, Talebeleri ve Vefatı

Şâfiî, Bağdat’taki ders ve münazaralarının ardından 199 veya 200 yılında Mısır’a yerleşti. Sağlık sorunlarına rağmen yoğun biçimde ders verdi ve eserlerini gözden geçirdi. Bu dönemde bazı eski görüşlerini değiştirdiği için literatürde Irak devri “kadîm”, Mısır devri ise “cedîd” görüşleriyle anıldı.

el-Umm’da fıkhî meseleleri delilleri ve karşı görüşlerle birlikte işledi. Büveytî, Müzenî ve Rebî‘ b. Süleyman el-Murâdî başta olmak üzere talebeleri onun metinlerini ve görüşlerini sonraki nesillere aktardı. 29 Receb 204’te (19 Ocak 820) Fustat’ta vefat etti ve Karâfe’de defnedildi.

İmam eş-Şâfiî · Fasıl III · 1/3

Mısır Dönemi, Talebeleri ve Vefatı

İmam eş-Şâfiî · Fasıl III · 2/3

Mısır Dönemi, Talebeleri ve Vefatı

Şâfiî’nin mirası yalnız kendi mezhebinin hükümlerinde değildir. Deliller arasındaki ilişkiyi açıklayan dili, farklı fıkıh çevrelerinin aynı meseleleri ortak bir yöntem sözlüğüyle tartışmasına zemin hazırladı.

İmam eş-Şâfiî · Fasıl III · 3/3

Kûfe Halkası ve Birlikte Düşünme Usulü

Kûfe, sahâbe fetvalarının, farklı kültürlerin ve yeni hukuk meselelerinin bir arada bulunduğu hareketli bir merkezdi. Ebû Hanîfe burada kıraat, hadis, akaid ve fıkıh tahsil etti. Asıl hocası Hammâd’ın yanında uzun süre kaldı; onun vefatından sonra kırk yaşlarında ders halkasının başına geçti.

Meseleleri talebeleriyle müzakere ederek ele alıyor, farklı ihtimalleri tartışıyor ve ortak kanaat oluşmadan hükmü kayda geçirmiyordu. Ebû Yûsuf, Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî ve Züfer gibi talebeleri bu birikimi tedvin etti. Böylece bir kişinin fetvaları, çalışan bir hukuk okuluna dönüştü.

İmam Ebû Hanîfe · Fasıl I · 1/3

Kûfe Halkası ve Birlikte Düşünme Usulü

İmam Ebû Hanîfe · Fasıl I · 2/3

Kûfe Halkası ve Birlikte Düşünme Usulü

Ebû Hanîfe’nin fıkhı, tek başına keskin zekânın ürünü olarak anlatılamaz. Kûfe’nin sahâbe mirası, uzun hocalık ilişkisi, ticaret hayatında karşılaştığı meseleler ve talebeleriyle yürüttüğü ortak müzakere bu yöntemi birlikte şekillendirdi.

İmam Ebû Hanîfe · Fasıl I · 3/3

Delil Düzeni ve Akaide Dair Görüşleri

Hüküm verirken önce Kur’an’a ve sünnete, ardından sahâbe görüşlerine başvuruyordu. Açık bir nas bulamadığında kıyas yapıyor; kıyasın katı sonucu adalet, ihtiyaç veya yerleşik uygulamayla çatıştığında istihsan ve örf gibi imkânları değerlendiriyordu. Bu sıra, re’yi nakilden bağımsız bir tercih haline getirmiyordu.

Gençliğinde akaid tartışmalarıyla da ilgilendi ve dönemin itikadî gruplarıyla münazaralar yaptı. Ona nisbet edilen akaid risalelerinin önemli bir bölümü talebeleri yoluyla aktarılmıştır; nisbetleri ve metin tarihleri ayrı ayrı değerlendirilir. Buna rağmen görüşlerinin sonraki Ehl-i sünnet kelâmının oluşumunda etkili olduğu kabul edilir.

İmam Ebû Hanîfe · Fasıl II · 1/3

Delil Düzeni ve Akaide Dair Görüşleri

İmam Ebû Hanîfe · Fasıl II · 2/3

Delil Düzeni ve Akaide Dair Görüşleri

Onun yöntemi çoğu zaman “re’y” kelimesiyle özetlenir; fakat bu, nas yerine şahsî kanaat koymak anlamına gelmez. Re’y, eldeki delilleri yeni olaylara uygulamak, sonuçlarını tartmak ve hukukî tutarlılığı korumak için kullanılan disiplinli ictihaddır.

İmam Ebû Hanîfe · Fasıl II · 3/3

Ticareti, Bağımsızlığı ve Vefatı

Ticaretini ortakları aracılığıyla sürdürmesi ona maddî bağımsızlık sağladı. Talebelerine yardım ediyor, ilmî faaliyeti geçim endişesine bağlamıyordu. Emevî ve Abbâsî idareleri döneminde kendisine teklif edilen resmî görevleri kabul etmedi; kadılık teklifini reddetmesi sebebiyle hapsedildi ve dövüldü.

Siyasî tutumunda Ehl-i beyt’e yakınlığı ve yöneticilerin haksız uygulamalarına yönelik eleştirileri belirgindi. Son yıllarını Bağdat’ta geçirdi ve 150 (767) yılında vefat etti. Cenazesine büyük bir kalabalığın katıldığı, yoğunluk sebebiyle cenaze namazının birden çok defa kılındığı nakledilir.

İmam Ebû Hanîfe · Fasıl III · 1/3

Ticareti, Bağımsızlığı ve Vefatı

İmam Ebû Hanîfe · Fasıl III · 2/3

Ticareti, Bağımsızlığı ve Vefatı

Ebû Hanîfe’nin biyografisinde ilim ile geçim, fetva ile iktidar ve hoca ile talebe arasındaki bağlar iç içedir. Onun kalıcı etkisi, cevap verdiği meselelerden çok bu meseleleri tartışan bağımsız bir okul kurabilmesinde görülür.

İmam Ebû Hanîfe · Fasıl III · 3/3

Hadis Yolculukları ve Hocaları

On altı yaşında annesi ve kardeşiyle hacca gitti; ailesi döndüğünde Mekke’de kalarak tahsilini sürdürdü. Hicaz’da altı yıl geçirdi. Bağdat, Basra, Kûfe, Belh, Dımaşk, Mısır, Merv ve Nîşâbur gibi merkezlere defalarca seyahat ederek geniş bir rivayet ağı kurdu.

İshak b. Râhûye onun hocaları; Müslim ve Tirmizî talebeleri arasındaydı. Kendisinden hadis yazdığı hocaların sayısını 1080 olarak verir. Bu geniş çevre, farklı rivayet yollarını karşılaştırmasına imkân verdi.

İmam Buhârî · Fasıl I · 1/3

Hadis Yolculukları ve Hocaları

İmam Buhârî · Fasıl I · 2/3

Hadis Yolculukları ve Hocaları

Buhârî’nin seyahatleri, çok sayıda hadis toplama yarışından ibaret değildi. Aynı rivayetin farklı şehirlerdeki yollarını görerek râvilerin görüşme ihtimalini, metindeki ayrılıkları ve senedin sürekliliğini birlikte değerlendirdi.

İmam Buhârî · Fasıl I · 3/3

el-Câmiu’s-Sahîh ve Hadis Tenkidi

el-Câmiu’s-sahîh’te yalnız güvenilir kabul ettiği rivayetlere yer verdi. Râvilerin aynı dönemde yaşamalarını yeterli görmeyip birbirleriyle görüşmüş olmalarına dair güçlü işaretler aradı. Hadislerdeki görünmeyen kusurları tespit eden illet bilgisi, seçiminin temel dayanaklarından biriydi.

Eserin bab başlıkları onun fıkhî tercihlerini yansıtır. Aynı hadisi farklı bölümlerde, ilgili hükmü gösterecek kısmıyla yeniden kullanması bu yüzden bilinçli bir yöntemdir. et-Târîhu’l-kebîr’de ise binlerce râvinin kimliğini ve rivayet ilişkilerini bir araya getirerek Sahîh’inin arkasındaki tenkit birikimini görünür kıldı.

İmam Buhârî · Fasıl II · 1/3

el-Câmiu’s-Sahîh ve Hadis Tenkidi

İmam Buhârî · Fasıl II · 2/3

el-Câmiu’s-Sahîh ve Hadis Tenkidi

Buhârî’nin başarısı yalnız “en sahih hadisleri toplamak” cümlesiyle açıklanamaz. Râvi tarihini, sened karşılaştırmasını, metin bilgisini ve fıkhî kavrayışı aynı kitapta bir araya getirmesi onu hadis tarihinin merkezî isimlerinden biri yaptı.

İmam Buhârî · Fasıl II · 3/3

Nîşâbur İmtihanı, Bağımsızlığı ve Vefatı

Nîşâbur’da Kur’an lafzı etrafındaki tartışma, sözlerinin farklı yorumlanmasıyla büyüdü. Kur’an’ın Allah kelâmı ve mahlûk olmadığını, kulların okuyuş fiillerinin ise yaratılmış olduğunu belirtti. Tartışmanın ilmî zeminden çıkması üzerine şehri terk etti.

Buhara valisinin kendisine ve çocuklarına özel ders verme isteğini, ilmi belli kişilere ayıramayacağı gerekçesiyle reddetti. Ardından memleketinden çıkarıldı ve Semerkant yakınındaki Hartenk’te hastalandı. 256 yılının Ramazan Bayramı gecesi vefat etti; ertesi gün orada defnedildi.

İmam Buhârî · Fasıl III · 1/3

Nîşâbur İmtihanı, Bağımsızlığı ve Vefatı

İmam Buhârî · Fasıl III · 2/3

Nîşâbur İmtihanı, Bağımsızlığı ve Vefatı

Hayatının sonundaki iki ayrılık aynı tavrın sonucuydu: Tartışmada bilmediğini söylemekten, bildiğini de gizlemekten kaçındı; ilmi siyasî veya sosyal baskıya göre dağıtmayı kabul etmedi.

İmam Buhârî · Fasıl III · 3/3

Nîşâbur’dan Hadis Merkezlerine

İlk derslerini Nîşâbur’da Yahyâ b. Yahyâ el-Minkarî ve İshak b. Râhûye’den aldı. Hicaz, Basra, Belh, Bağdat, Kûfe, Rey ve Mısır’a giderek Buhârî, Ahmed b. Hanbel, Kuteybe b. Saîd, Ebû Bekir b. Ebû Şeybe ve Ebû Zür‘a er-Râzî gibi âlimlerden rivayette bulundu.

Rey’de Sahîh’ini Ebû Zür‘a ve İbn Vâre’ye baştan sona okuyup tenkitlerini aldı. Eserinde 220 hocadan rivayet kullandı. Tirmizî, İbn Huzeyme, Ebû Avâne el-İsferâyînî ve İbn Ebû Hâtim gibi isimler ondan hadis öğrendi. Bu çevre, Nîşâbur’u hadis tenkidinin başlıca merkezlerinden biri haline getirdi.

İmam Müslim · Fasıl I · 1/3

Nîşâbur’dan Hadis Merkezlerine

İmam Müslim · Fasıl I · 2/3

Nîşâbur’dan Hadis Merkezlerine

Müslim’in ilmî çevresi genişti; fakat bu genişlik eserde dağınıklığa dönüşmedi. Seyahatlerinde topladığı farklı yolları aynı hadis etrafında buluşturarak okuyucunun rivayetler arasındaki farkı doğrudan görmesini sağladı.

İmam Müslim · Fasıl I · 3/3

Sahîh-i Müslim’in Tertibi ve Yöntemi

Sahîh-i Müslim’de aynı hadisin sened ve metin farklılıklarını çoğunlukla tek yerde topladı. Böylece tekrarları azaltırken rivayet yollarının nerede ayrıldığını açıkça gösterdi. Bu tertip, özellikle hadis lafızlarını ve râvi farklarını karşılaştırmak isteyen okuyucu için belirgin bir kolaylık sağladı.

Eserin mukaddimesinde güvenilir râviden rivayet etmenin gereğini, zayıf ve itham edilmiş râvilerden sakınmayı, isnadın önemini ve hadis naklinde sorumluluğu ele aldı. Kitâbü’t-Temyîz’de ise rivayetlerdeki kusurları örnekler üzerinden inceleyerek tenkidin nasıl işlediğini gösterdi.

İmam Müslim · Fasıl II · 1/3

Sahîh-i Müslim’in Tertibi ve Yöntemi

İmam Müslim · Fasıl II · 2/3

Sahîh-i Müslim’in Tertibi ve Yöntemi

Müslim’in tertibinde her varyant ayrı bir yük değil, rivayetin tarihini aydınlatan bir tanıktır. Farklı lafızları saklaması, okuyucuya hadisin hangi râvide ve hangi noktada değiştiğini izleme imkânı verir.

İmam Müslim · Fasıl II · 3/3

İlmî Çevresi, Son Yılları ve Vefatı

Müslim, Nîşâbur’daki hadis çevresinde hem ders verdi hem de cerh ve ta‘dîl alanındaki görüşleriyle başvurulan bir isim oldu. Elbise veya kumaş ticareti yaptığı için “bezzâz” diye anılması, ilmî hayatının yanında geçimini ticaretle sürdürdüğünü gösterir.

Hayatının sonuna kadar Nîşâbur’da öğretim ve telifle meşgul oldu. 25 Receb 261’de (5 Mayıs 875) vefat etti ve şehrin dışındaki Nasrâbâd Kabristanı’na defnedildi. Ardında Sahîh’in yanı sıra râviler, tabakalar, isim ve künyeler üzerine çok sayıda çalışma bıraktı.

İmam Müslim · Fasıl III · 1/3

İlmî Çevresi, Son Yılları ve Vefatı

İmam Müslim · Fasıl III · 2/3

İlmî Çevresi, Son Yılları ve Vefatı

Müslim’in mirası, tek bir meşhur kitaptan daha geniştir. Sahîh’teki düzen, râvi çalışmalarındaki ayrıntı ve tenkit metinlerindeki örnekler aynı ilmî alışkanlığın parçalarıdır: Rivayeti kaydetmeden önce sınamak, kaydederken de farklarını korumak.

İmam Müslim · Fasıl III · 3/3

Uzun Rihle, Hocaları ve Basra Yılları

Bağdat ve Basra’dan başlayarak Mekke, Kûfe, Halep, Harran, Humus, Dımaşk, Horasan, Belh ve Mısır’a uzanan bir tahsil yolu izledi. Yaklaşık üç yüz hocadan hadis aldı. Ahmed b. Hanbel’in meclisine uzun süre devam ederek hadis yanında fıkıh ve usul meselelerini de öğrendi.

Tarsus’ta yirmi yıl kaldı. Hayatının sonlarına doğru, Zenc isyanıyla yıpranan Basra’nın yeniden bir ilim merkezi olması için yapılan daveti kabul ederek şehre yerleşti. Oğlu Abdullah, Tirmizî, Ebû Bekir el-Hallâl ve Ebû Avâne el-İsferâyînî gibi isimler ondan faydalandı.

İmam Ebû Dâvûd · Fasıl I · 1/3

Uzun Rihle, Hocaları ve Basra Yılları

İmam Ebû Dâvûd · Fasıl I · 2/3

Uzun Rihle, Hocaları ve Basra Yılları

Ahmed b. Hanbel’in derslerine uzun süre devam eden Ebû Dâvûd, daha sonra Tirmizî ve Nesâî gibi muhaddislere hocalık etti. Bu silsile, onun hadis ile fıkhı ayrı iki saha gibi görmeyen birikimini sonraki nesle taşıdı.

İmam Ebû Dâvûd · Fasıl I · 3/3

es-Sünen ve Ahkâm Hadislerini Seçme Usulü

Hayatı boyunca yazdığı yaklaşık 500.000 rivayet arasından 4800 hadisi seçerek es-Sünen’i meydana getirdi. Kitabını fıkıh bablarına göre düzenledi. İleri derecede zayıf gördüğü rivayetleri belirtmeye çalıştı; hakkında açıklama yapmadığı hadisleri ise kullanılabilir bulduğunu ifade etti.

Seçimde yalnız sahih hadisleri toplama amacı yoktu. Fakihlerin delil olarak kullandığı rivayetleri, farklı dereceleri görünür olacak biçimde bir araya getirdi. Mekkeliler’e yazdığı risalede kitabının kapsamını ve yöntemini bizzat açıklaması, erken dönem müelliflerinin eser tanıtımına dair dikkat çekici örneklerinden biridir.

İmam Ebû Dâvûd · Fasıl II · 1/3

es-Sünen ve Ahkâm Hadislerini Seçme Usulü

İmam Ebû Dâvûd · Fasıl II · 2/3

es-Sünen ve Ahkâm Hadislerini Seçme Usulü

Ebû Dâvûd’un kitabı, hadislerin dereceleri arasındaki farkı silmez. Okuyucuya hem kullanılan delili hem de o delilin tenkit bakımından taşıdığı durumu göstermeye çalışır.

İmam Ebû Dâvûd · Fasıl II · 3/3

İlimde Eşitlik, Zühdü ve Vefatı

Emîr Muvaffak’ın çocuklarına özel ders verme isteğini kabul etmedi; onların da diğer talebelerle aynı mecliste bulunmasını istedi. Bu tavır, ilmin makam sebebiyle ayrıcalığa dönüşmemesi gerektiği düşüncesinin açık bir örneğidir.

Sade ve zâhidâne bir hayat sürdüğü, râvileri değerlendirirken kesin bilgiye dayanmayan ithamlardan kaçındığı aktarılır. 16 Şevval 275’te (21 Şubat 889) Basra’da vefat etti ve Süfyân es-Sevrî’nin kabrinin yanına defnedildi.

İmam Ebû Dâvûd · Fasıl III · 1/3

İlimde Eşitlik, Zühdü ve Vefatı

İmam Ebû Dâvûd · Fasıl III · 2/3

İlimde Eşitlik, Zühdü ve Vefatı

Ebû Dâvûd’un ilmî şahsiyetinde üç çizgi birleşir: uzun seyahatlerle kurulan geniş isnad ağı, râvi tenkidindeki ihtiyat ve hadisleri günlük hukuk meseleleriyle buluşturan fıkıh dikkati.

İmam Ebû Dâvûd · Fasıl III · 3/3

Horasan’dan Hicaz’a Tahsil Yolu

Önce Tirmiz’de, ardından Horasan, Irak ve Hicaz’daki muhaddislerden ders aldı. İshak b. Râhûye, Kuteybe b. Saîd, İmam Müslim ve Ebû Dâvûd hocaları arasındaydı. Bağdat’a gitmediği için Ahmed b. Hanbel’le doğrudan görüşmedi.

En uzun ve etkili hocalık ilişkisini Buhârî ile kurdu. Ondan hadislerin gizli kusurlarını, râvileri ve isnadları değerlendirmeyi öğrendi. Buhârî de talebesinin zekâsını ve bilgisini takdir etti. Bu yakınlık, Tirmizî’nin özellikle ilel alanındaki çalışmalarında açıkça görülür.

İmam Tirmizî · Fasıl I · 1/3

Horasan’dan Hicaz’a Tahsil Yolu

İmam Tirmizî · Fasıl I · 2/3

Horasan’dan Hicaz’a Tahsil Yolu

Tirmizî’nin öğrenim çizgisinde Buhârî merkezî bir yere sahiptir; fakat onu önemli kılan yalnız hocasından aldıkları değil, bu tenkit bilgisini fıkhî ihtilâfları gösterecek yeni bir kitap düzenine dönüştürmesidir.

İmam Tirmizî · Fasıl I · 3/3

el-Câmi, Hasen Terimi ve İlel Bilgisi

el-Câmi’de bir hadisi aktardıktan sonra çoğu zaman sıhhat derecesini, aynı konuda başka sahâbîlerden gelen rivayetleri ve fakihlerin görüşlerini zikretti. Bu düzen, okuyucunun yalnız metni değil, rivayetin ilmî kabulünü ve amel alanındaki karşılığını da görmesini sağladı.

Hasen terimini tarif ederek yaygın biçimde kullanması, hadislerin sahih ve zayıf arasında daha ayrıntılı değerlendirilmesine katkı sundu. el-İlelü’l-kebîr ve el-İlelü’s-sagīr’de senedlerdeki gizli kusurları, râvi farklılıklarını ve kitabında izlediği yöntemi ele aldı.

İmam Tirmizî · Fasıl II · 1/3

el-Câmi, Hasen Terimi ve İlel Bilgisi

İmam Tirmizî · Fasıl II · 2/3

el-Câmi, Hasen Terimi ve İlel Bilgisi

Tirmizî’nin sayfasında bir hadis tek başına durmaz: yanında hükmü, derecesi, başka rivayet yolları ve fakihlerin o rivayetle ne yaptığı bulunur. Onun kitabını ayırt eden esas bütünlük budur.

İmam Tirmizî · Fasıl II · 3/3

Şemâil’i, Son Yılları ve Vefatı

eş-Şemâilü’n-nebeviyye’de Hz. Peygamber’in görünüşü, yaşayışı, giyim ve ibadet hayatına dair rivayetleri bir araya getirdi. Sahasında erken ve etkili bir örnek olan eser, Tirmizî’nin yalnız ahkâm hadisleriyle değil, siyer ve ahlâk rivayetleriyle de ilgilendiğini gösterir.

Kaynaklar onu güçlü hâfızası, zühdü ve duygulu mizacıyla anar. Hayatının son döneminde gözlerini kaybetti; doğuştan âmâ olduğu bilgisi doğru kabul edilmez. 13 Receb 279’da (9 Ekim 892) Buğ köyünde vefat etti.

İmam Tirmizî · Fasıl III · 1/3

Şemâil’i, Son Yılları ve Vefatı

İmam Tirmizî · Fasıl III · 2/3

Şemâil’i, Son Yılları ve Vefatı

Tirmizî’nin eserleri aynı maksadın farklı yüzleridir: Rivayetin güvenilirliğini araştırmak, fıkhî kullanımını göstermek ve Hz. Peygamber’e dair bilgiyi düzenli başlıklarla erişilebilir kılmak.

İmam Tirmizî · Fasıl III · 3/3

Kuteybe b. Saîd’den Mısır Halkasına

230 yılında Belh yakınlarındaki Bağlân’a giderek Kuteybe b. Saîd’in yanında on dört ay kaldı. Horasan, Hicaz, Irak, el-Cezîre, Suriye ve Mısır’daki ilim merkezlerini dolaştı. İshak b. Râhûye, Ebû Zür‘a er-Râzî ve Ebû Hâtim er-Râzî gibi isimlerden faydalandı.

Ebû Dâvûd’dan da hadis alan Nesâî, yaklaşık 450 âlimden hadis ve kıraat öğrendi. Daha sonra Mısır’a yerleşti. Tahâvî, İbn Hibbân, Taberânî, İbn Adî ve kendi oğlu Abdülkerîm gibi isimler onun ders halkasından geçti.

İmam Nesâî · Fasıl I · 1/3

Kuteybe b. Saîd’den Mısır Halkasına

İmam Nesâî · Fasıl I · 2/3

Kuteybe b. Saîd’den Mısır Halkasına

Nesâî’nin rihlesi genişti; fakat onun asıl ayırt edici yönü, topladığı her rivayeti aynı seviyede görmemesiydi. Yolun kısalığına değil, râvinin güvenilirliğine ve aktarımın açıklığına öncelik verdi.

İmam Nesâî · Fasıl I · 3/3

Sünenleri ve Râvi Tenkidindeki Titizliği

es-Sünenü’l-kübrâ geniş derlemesinin temelini oluşturdu; el-Müctebâ diye de bilinen es-Sünen ise seçilmiş rivayetleri içerdi. Sünenler arasında az zayıf hadis barındırmasıyla tanındı. Eserin “el-Îmân ve şerâiuhû” bölümü onun itikadî meseleleri rivayetler üzerinden ele alışını da gösterir.

Râviler hakkında kullandığı ölçülerin Buhârî ve Müslim’den dahi daha sıkı olduğunu söyleyenler olmuştur. Hâris b. Miskîn’in dersini doğrudan mecliste oturmadan dinlediği rivayetleri aktarırken bunu kullandığı eda lafzında açıkça belirtmesi, rivayet biçimindeki en küçük farkı dahi saklamadığını gösterir.

İmam Nesâî · Fasıl II · 1/3

Sünenleri ve Râvi Tenkidindeki Titizliği

İmam Nesâî · Fasıl II · 2/3

Sünenleri ve Râvi Tenkidindeki Titizliği

Nesâî’nin titizliği yalnız kimi güvenilir, kimi zayıf saydığında görülmez. Rivayeti nerede ve nasıl işittiğini doğru kelimeyle aktarması da onun için hadisin sıhhatini koruyan ilmî bir görevdi.

İmam Nesâî · Fasıl II · 3/3

Eserleri, Son Yolculuğu ve Vefatı

Amelü’l-yevm ve’l-leyle’de günlük dua ve zikir rivayetlerini, Fezâilü’s-sahâbe’de sahâbenin faziletlerine dair hadisleri topladı. Hz. Ali’nin faziletlerine ayırdığı Hasâis adlı eseri sebebiyle tarafgirlikle suçlansa da ilk iki halife hakkındaki tutumu ve diğer sahâbîlere dair rivayetleri bu iddiayı desteklemez.

Devlet adamlarından uzak durmaya çalıştığı, ibadete düşkün olduğu, sık sık hacca ve cihada katıldığı aktarılır. Vefatı hakkında iki rivayet vardır: Daha güçlü kabul edilen kayda göre 13 Safer 303’te (28 Ağustos 915) Remle’de vefat edip Kudüs’e defnedildi; diğer rivayet Dımaşk’ta dövüldükten sonra Mekke’de öldüğünü söyler.

İmam Nesâî · Fasıl III · 1/3

Eserleri, Son Yolculuğu ve Vefatı

İmam Nesâî · Fasıl III · 2/3

Eserleri, Son Yolculuğu ve Vefatı

Nesâî’nin hayatındaki bazı ayrıntılar ihtilâflıdır; sağlam biyografi, bu ayrılıkları tek bir kesin hikâyeye çevirmek yerine rivayetleri ve tercih sebebini birlikte göstermeyi gerektirir.

İmam Nesâî · Fasıl III · 3/3

Kazvin’den Büyük Hadis Merkezlerine

İlk derslerini Kazvinli muhaddisler Ali b. Muhammed et-Tanâfisî ve Ebû Hucr Amr b. Râfi‘den aldı. Ardından Kûfe, Basra, Vâsıt, Bağdat, Dımaşk, Humus, Mısır, Mekke, Medine, Rey ve Nîşâbur’a giderek bölgenin önde gelen hocalarından hadis dinledi.

Ebû Bekir b. Ebû Şeybe, Hişâm b. Ammâr, Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî hocaları arasındaydı. Ali b. İbrâhim el-Kattân ve Süleyman b. Yezîd el-Fâmî gibi talebeleri rivayetlerini sonraki nesillere aktardı. Güvenilir bir râvi ve güçlü hâfızaya sahip bir muhaddis olarak tanındı.

İmam İbn Mâce · Fasıl I · 1/3

Kazvin’den Büyük Hadis Merkezlerine

İmam İbn Mâce · Fasıl I · 2/3

Kazvin’den Büyük Hadis Merkezlerine

İbn Mâce’nin biyografisi, kısa bir ömür kaydının arkasında geniş bir coğrafya bulunduğunu gösterir. Her şehir ona yeni hocalar kadar, aynı rivayeti karşılaştırabileceği yeni yollar da kazandırdı.

İmam İbn Mâce · Fasıl I · 3/3

es-Sünen’in Tertibi ve Zevâidi

es-Sünen, fıkıh bablarına göre düzenlenmiş 4341 hadis içerir. Rivayetlerin bir bölümü zayıf olmakla birlikte eser, özellikle diğer beş temel hadis kitabında bulunmayan zevâidi sebebiyle dikkat çekti. Bu ilâve malzeme, kitabın daha sonra Kütüb-i Sitte’nin altıncı eseri olarak yaygınlaşmasında etkili oldu.

Kitabın girişindeki bölümler sünnete uyma, bid‘atten sakınma, sahâbenin fazileti, iman ve ilim gibi konulara ayrılır. Ardından tahâret ve namazdan başlayarak amelî hükümler fıkıh düzeni içinde ele alınır. Bu açık tertip, eserin ders ve başvuru kitabı olarak kullanılmasını kolaylaştırdı.

İmam İbn Mâce · Fasıl II · 1/3

es-Sünen’in Tertibi ve Zevâidi

İmam İbn Mâce · Fasıl II · 2/3

es-Sünen’in Tertibi ve Zevâidi

İbn Mâce’nin Sünen’i değerini yalnız “altıncı kitap” sayılmasından almaz. Onu önemli kılan, beş büyük derlemede yer almayan rivayetleri koruması ve bu malzemeyi kullanışlı bir fıkıh düzeninde sunmasıdır.

İmam İbn Mâce · Fasıl II · 3/3

Tarihçiliği, Diğer Eserleri ve Vefatı

İbn Mâce yalnız hadis derlemedi. et-Târîh’inde sahâbeden kendi dönemine kadar râvileri yaşadıkları şehirlere göre tasnif etti; eserin halifeler tarihine ayrılan bir bölümü günümüze ulaştı. Hacimli olduğu belirtilen Tefsîr’inden ise yalnız seçmelerin görüldüğü kaydedilir.

21 Ramazan 273’te (19 Şubat 887) vefat etti. Defin işleriyle kardeşleri Ebû Bekir ve Hasan ile oğlu Abdullah ilgilendi. Vefat yılı için aktarılan 275 tarihi güvenilir kabul edilmez. Ardında hadis, tarih ve tefsir alanlarını birlikte kuşatan bir telif mirası bıraktı.

İmam İbn Mâce · Fasıl III · 1/3

Tarihçiliği, Diğer Eserleri ve Vefatı

İmam İbn Mâce · Fasıl III · 2/3

Tarihçiliği, Diğer Eserleri ve Vefatı

İbn Mâce’nin ilmî portresi yalnız Sünen’le sınırlandığında eksik kalır. Râvileri şehirler üzerinden izleyen tarih çalışması ve kayıp tefsiri, onun rivayet malzemesini hem kronolojik hem de açıklayıcı bir çerçevede düşündüğünü gösterir.

İmam İbn Mâce · Fasıl III · 3/3

Kûfe’de Kurulan İlim Halkası

Yemen’deki Neha kabilesine mensup olan Alkame, Kûfe’ye yerleşerek şehrin sahâbe çevresinden faydalandı. Özellikle Abdullah b. Mes‘ûd’a uzun süre devam etti; onun okuyuşunu, fetvalarını ve meseleleri ele alış biçimini dikkatle öğrendi.

Alkame b. Kays · Fasıl I

Kıraat ve Fıkıhtaki Yeri

Kıraat, hadis ve fıkıhta güvenilen bir isimdi. İbn Mes‘ûd’un görüşlerini yalnız nakletmekle kalmadı; yeni meselelerde aynı usulü işletti. Kûfe’de oluşan bu çizgi, daha sonra İbrâhim en-Nehaî ve Hammâd üzerinden güçlü bir fıkıh geleneğine dönüştü.

Alkame b. Kays · Fasıl II

Talebeleri ve Ardında Kalan Miras

İbrâhim en-Nehaî, Şa‘bî ve Ebû İshak es-Sebîî gibi isimler ondan rivayette bulundu. Gösterişten uzak yaşayışı, ibadeti ve ölçülü fetvalarıyla tanındı. 62 (682) yılında Kûfe’de vefat etti; adı şehrin ilmî silsilesinin başlıca halkalarından biri olarak kaldı.

Alkame b. Kays · Fasıl III

Sahâbe Halkalarında Tahsil

Yemen asıllı Mesrûk, Kûfe’ye yerleştikten sonra Hz. Ömer, Hz. Ali, İbn Mes‘ûd ve Hz. Âişe başta olmak üzere birçok sahâbîden rivayet aldı. Bilhassa İbn Mes‘ûd’un ders halkasında yetişti; Hz. Âişe’nin aile ve ibadet hayatına dair bilgisini sonraki nesle aktardı.

Mesrûk b. Ecda‘ · Fasıl I

Fetva, Kadılık ve İbadet

Kûfe’nin güvenilen fakihleri arasında yer aldı. Bir süre kadılık yaptığı halde bunun karşılığında ücret almadığı nakledilir. Hüküm verirken ihtiyatlı davranması, geçiminde helâli gözetmesi ve uzun ibadetleri, ilmî şahsiyetinin ahlâkî yönünü tamamladı.

Mesrûk b. Ecda‘ · Fasıl II

Kûfe Mektebindeki Tesiri

Şa‘bî, İbrâhim en-Nehaî ve Mekhûl gibi tâbiîler ondan hadis ve fıkıh öğrendi. Rivayetlerinin önemli bir bölümü temel hadis kaynaklarına girdi. 63 (683) yılı dolaylarında vefat eden Mesrûk, sahâbe bilgisini Kûfe’nin yeni ilmî çevresine bağlayan isimlerden oldu.

Mesrûk b. Ecda‘ · Fasıl III

Medine’de Yetişen Bir Fakih

Saîd b. Müseyyeb Medine’de doğdu ve ömrünün büyük kısmını burada geçirdi. Hz. Osman, Hz. Ali, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Hüreyre gibi sahâbîlerden rivayet etti. Ebû Hüreyre’nin kızıyla evlenmesi, onun hadis birikimine yakından ulaşmasını sağladı.

Saîd b. Müseyyeb · Fasıl I

Hz. Ömer’in Hükümlerini İzlemek

Fıkıhta özellikle Hz. Ömer’in kazâ ve fetvalarını iyi bilmesiyle tanındı. Medine’de karşılaşılan meseleleri sahâbe uygulamasıyla değerlendiriyor, kanaatini iktidarın beklentisine göre değiştirmiyordu. Bu bağımsız tavır sebebiyle zaman zaman ağır baskılara da uğradı.

Saîd b. Müseyyeb · Fasıl II

Yedi Fakih Arasındaki Yeri

Urve b. Zübeyr ve Kā­sım b. Muhammed gibi isimlerle Medine’nin yedi fakihi arasında sayıldı. Zührî, Katâde ve Yahyâ b. Saîd el-Ensârî ondan rivayet etti. 94 (713) yılında Medine’de vefat etti; fetvaları Medine fıkhının temel dayanaklarından biri oldu.

Saîd b. Müseyyeb · Fasıl III

Aile Çevresi ve Hz. Âişe’nin Halkası

Babası Zübeyr b. Avvâm, annesi Esmâ bint Ebû Bekir’di. Teyzesi Hz. Âişe’den çok sayıda hadis aldı; aile hayatı ve siyerle ilgili ayrıntıları ondan öğrendi. Medine’nin önde gelen sahâbîlerine ulaşarak geniş bir rivayet çevresi kurdu.

Urve b. Zübeyr · Fasıl I

Hadis, Fıkıh ve Siyer Bilgisi

Medine’nin yedi fakihi arasında anıldı. Hz. Peygamber’in hayatına ve ilk İslâm toplumuna dair haberleri isnadlarıyla nakletmesi, onu erken siyer yazıcılığının başlıca kaynaklarından biri yaptı. Rivayetlerinde olayların zamanını ve kişiler arasındaki bağı açıklamaya önem verdi.

Urve b. Zübeyr · Fasıl II

Akīk’taki Dersleri ve Talebeleri

Hayatının ilerleyen döneminde Medine yakınındaki Akīk’ta yaşadı ve ders vermeyi sürdürdü. Oğlu Hişâm, Zührî ve Ebü’z-Zinâd ondan rivayette bulundu. 94 (713) yılında vefat eden Urve’nin nakilleri hadis, tefsir ve siyer kaynaklarında geniş yer tuttu.

Urve b. Zübeyr · Fasıl III

Alkame’nin Halkasında

Kûfe’de yetişen İbrâhim en-Nehaî, dayısı Esved b. Yezîd ile Alkame b. Kays’tan uzun süre ders aldı. İbn Mes‘ûd’un görüşlerine bu iki hoca üzerinden ulaştı. Şa‘bî ve başka tâbiîlerden de rivayet ederek Kûfe’deki farklı birikimleri tanıdı.

İbrâhim en-Nehaî · Fasıl I

Meseleleri Usulle Çözmek

Hadisleri ve sahâbe fetvalarını esas almakla birlikte, hakkında doğrudan nakil bulunmayan meseleleri benzerleriyle kıyaslayarak çözüyordu. Henüz gerçekleşmemiş meseleleri tartışması, Irak’ta gelişen farazî fıkhın erken örnekleri arasında kabul edildi.

İbrâhim en-Nehaî · Fasıl II

Hammâd Üzerinden Süren Çizgi

Başlıca talebesi Hammâd b. Ebû Süleyman, onun görüş ve yöntemini ders halkasında topladı. Bu birikim Ebû Hanîfe ve talebelerine ulaştı. 96 (714) yılında vefat eden Nehaî’nin fetvaları, Hanefî fıkhının teşekkülünde sıkça başvurulan ilk malzemelerden oldu.

İbrâhim en-Nehaî · Fasıl III

Medine’de Tahsil ve Valilik

Çocukluğu Medine’de geçti; şehrin fakihlerinden ders aldı ve özellikle Sâlih b. Keysân’ın terbiyesinden geçti. Hicaz valiliği sırasında önemli işleri Medineli âlimlerle istişare etti. Şikâyetleri dinleyen ve kamu görevlilerini denetleyen bir idare kurmaya çalıştı.

Ömer b. Abdülazîz · Fasıl I

Hilâfette Islah Çabası

101 yılından kısa süre önce halife olduğunda haksız iktisapları iade ettirdi, vergilendirmede adaleti gözetti ve ehil yöneticiler seçti. Farklı topluluklara yönelik uygulamalarda hukukî ölçüyü esas aldı; sade yaşayışıyla saray çevresinden ayrıldı.

Ömer b. Abdülazîz · Fasıl II

Hadislerin Toplanmasına Verdiği Emir

Hadis bilenlerin azalmasından kaygı duyarak Medine valisi Ebû Bekir b. Hazm’a rivayetleri yazıyla toplamasını emretti. İbn Şihâb ez-Zührî de bu çalışma içinde yer aldı. 101 (720) yılında vefat eden Ömer’in bu teşebbüsü, resmî hadis tedvininin önemli başlangıçlarından sayıldı.

Ömer b. Abdülazîz · Fasıl III

İbn Abbas’a Arz Edilen Kur’an

Mekke’de yetişen Mücâhid, İbn Abbas’tan tefsir ve kıraat öğrendi. Kur’an’ı baştan sona birkaç defa ona arz ettiğini, her âyette durarak anlamını ve iniş bağlamını sorduğunu bildirdi. Bu sıkı çalışma, sonraki tefsir rivayetlerinin ana damarlarından birini oluşturdu.

Mücâhid b. Cebr · Fasıl I

Yolculuklar ve Genişleyen Bilgi

İlim için Hicaz dışına çıktı; Kûfe ve başka merkezlerde sahâbe ve tâbiîn âlimleriyle görüştü. Âyetleri dil, bağlam ve sahâbe açıklamalarıyla anlamlandırdı. Kıraatte de güvenilir bir otorite kabul edildi ve Mekke okuyuşunun aktarılmasına katkı sağladı.

Mücâhid b. Cebr · Fasıl II

Tefsirde Kalıcı Tesir

İbn Ebû Necîh, A‘meş ve Amr b. Dînâr gibi isimler ondan rivayette bulundu. Görüşleri Taberî başta olmak üzere rivayet tefsirlerinde geniş yer buldu. 103 (721) yılında vefat eden Mücâhid’in tefsir halkası, Mekke ilim geleneğinin sonraki kuşaklarını besledi.

Mücâhid b. Cebr · Fasıl III

İbn Ömer’in Evinde Yetişmek

Medine’de doğan Sâlim, babası Abdullah b. Ömer’den yoğun biçimde faydalandı. Hz. Âişe, Ebû Hüreyre ve başka sahâbîlerden de rivayet etti. Aile çevresinde öğrendiği sünnete bağlılık ve ihtiyat, fetvalarının belirgin özelliği oldu.

Sâlim b. Abdullah b. Ömer · Fasıl I

Medine Fıkhındaki Konumu

Medine’nin yedi fakihi arasında sayıldı. Hadisle amel arasındaki bağı gözetiyor, siyasî otorite karşısında görüşünü açıkça ifade ediyordu. İbadeti, sade yaşayışı ve kamu malına karşı hassasiyeti, çağdaşlarının onun hakkında aktardığı ortak çizgidir.

Sâlim b. Abdullah b. Ömer · Fasıl II

Rivayetleri ve Talebeleri

Zührî, Mûsâ b. Ukbe ve oğlu Ebû Bekir gibi isimler ondan hadis aldı. Babasından naklettiği rivayetler, Nâfi‘ yoluyla gelenlerle birlikte İbn Ömer’in sünnet anlayışını sonraki nesillere taşıdı. Sâlim 106 (725) yılında Medine’de vefat etti.

Sâlim b. Abdullah b. Ömer · Fasıl III

Yemen’den Hicaz Halkalarına

Yemen’de yetişen Tâvûs, hac ve ilim yolculukları sırasında İbn Abbas, İbn Ömer, Hz. Âişe ve Zeyd b. Sâbit gibi sahâbîlerden rivayet etti. İbn Abbas’la yakınlığı, tefsir ve fıkıh bilgisinin temelini oluşturdu.

Tâvûs b. Keysân · Fasıl I

Fetvada İhtiyat ve Bağımsızlık

Helâl-haram meselelerinde titiz davranıyor, yöneticilerin huzurunda da kanaatini saklamıyordu. Hediye ve ayrıcalıklardan uzak durması, ilmin siyasî nüfuzdan bağımsız kalmasına verdiği önemi gösterir. Fetvaları Yemen ve Mekke çevresinde güçlü karşılık buldu.

Tâvûs b. Keysân · Fasıl II

Yemen İlim Geleneğine Etkisi

Oğlu Abdullah, Mücâhid, Amr b. Dînâr ve Zührî ondan rivayette bulundu. Hadisleri temel kaynaklarda yer aldı; fıkhî görüşleri özellikle ibadetler ve aile hukuku bahislerinde aktarıldı. 106 (725) yılında hac yolculuğu sırasında vefat etti.

Tâvûs b. Keysân · Fasıl III

Medine’den Basra’ya

Hasan, Hz. Ömer’in hilâfetinin son yıllarında Medine’de doğdu. Annesinin Hz. Peygamber’in eşi Ümmü Seleme’nin hizmetinde bulunması sebebiyle sahâbe çevresini yakından tanıdı. Gençliğinde Basra’ya yerleşti ve şehrin hızla büyüyen ilim halkalarında öne çıktı.

Hasan-ı Basrî · Fasıl I

Vaazında Ahlâk ve Sorumluluk

Konuşmalarında dünyanın geçiciliğini, hesaba hazırlığı ve amelin samimiyetini öne çıkardı. İnsan iradesini yok sayan anlayışlara karşı sorumluluğu vurguladı. Siyasî kargaşa karşısında ölçülü davrandı; zulmü eleştirirken toplumu yeni bir fitneye sürükleyecek adımlardan sakındı.

Hasan-ı Basrî · Fasıl II

Basra’daki Büyük Halka

Eyyûb es-Sahtiyânî, Katâde ve birçok Basralı âlim onun meclisinden faydalandı. Kendisine nisbet edilen sözlerin tamamı aynı derecede sağlam olmasa da sahih rivayetleri hadis ve ahlâk kaynaklarında geniş yer tuttu. 110 (728) yılında Basra’da vefat etti.

Hasan-ı Basrî · Fasıl III

Basra’da Sahâbe Bilgisiyle Yetişmek

Muhammed b. Sîrîn, Hz. Osman devrinde Basra’da doğdu. Enes b. Mâlik, İbn Abbas, İbn Ömer ve Ebû Hüreyre gibi sahâbîlerden hadis aldı. Dokumacılık ve ticaretle geçinirken ilim meclislerine devam etti.

İbn Sîrîn · Fasıl I

İsnadı Sormak ve Rivayeti Ayırmak

Siyasî ve mezhebî ihtilâfların çoğaldığı dönemde râvilerin kimliğini araştırmayı gerekli görüyordu. Duyduğu her sözü hadis diye aktarmıyor, güvenilir kimselerin rivayetlerini seçiyordu. Bu yaklaşımı, erken hadis tenkidinin en çok anılan ilkelerinden biri haline geldi.

İbn Sîrîn · Fasıl II

Fıkıh, Ahlâk ve Rüya Tabiri

Fetvalarında ihtiyatlıydı; helâl kazanç ve borç konusunda kendisine ağır gelen sonuçları dahi göze alırdı. Rüya tabirindeki maharetiyle meşhur oldu, fakat ona nisbet edilen bütün tabir kitapları güvenilir kabul edilmez. 110 (729) yılında Basra’da vefat etti.

İbn Sîrîn · Fasıl III

San‘a’da Çok Yönlü Bir Birikim

Vehb, Yemen’de farklı din ve kültürlerin izlerini taşıyan bir çevrede yetişti. Ebû Hüreyre, İbn Abbas ve başka sahâbîlerden rivayet etti. Arapça yanında önceki kutsal metinler ve Yemen tarihi hakkında edindiği bilgi, anlatılarının kapsamını genişletti.

Vehb b. Münebbih · Fasıl I

Geçmiş Milletlere Dair Rivayetler

Peygamberler, hükümdarlar ve eski topluluklara ilişkin haberleri nakletti. Bu malzeme tarih ve tefsir eserlerine girdi; ancak Ehl-i kitap kaynaklarından gelen rivayetlerinin hadislerle aynı değerde görülmemesi gerektiği erken dönemden itibaren bilindi.

Vehb b. Münebbih · Fasıl II

Eserleri ve Rivayet Halkası

Oğulları Abdullah ve Abdurrahman ile kardeşi Hemmâm ondan rivayette bulundu. Megāzî, peygamber kıssaları ve Yemen hükümdarları hakkında eserler yazdığı kaydedilir. 114 (732) yılında San‘a’da vefat etti; tarihî anlatı geleneğinin başlıca kaynaklarından biri oldu.

Vehb b. Münebbih · Fasıl III

Basra’da Güçlü Bir Hâfıza

Katâde küçük yaşta görme yetisini kaybetti. Enes b. Mâlik’ten hadis aldı; Hasan-ı Basrî ve Saîd b. Müseyyeb gibi tâbiîlerin ilim halkalarına katıldı. Dinlediği metinleri süratle kavrayıp koruması, daha genç yaşta tanınmasını sağladı.

Katâde b. Diâme · Fasıl I

Tefsir ve Dil Bilgisi

Kur’an âyetlerini sahâbe açıklamaları, Arap dili ve nüzûl bağlamıyla yorumladı. Nâsih-mensuh, kıraat, şiir ve kabileler tarihi konularında geniş bilgi sahibiydi. Tefsir rivayetleri daha sonra Taberî ve başka müfessirlerin eserlerinde önemli yer tuttu.

Katâde b. Diâme · Fasıl II

Basra’dan Yayılan Rivayetler

Şu‘be, Saîd b. Ebû Arûbe ve Ma‘mer b. Râşid onun başlıca râvileri arasındaydı. Tedlîs yaptığı belirtilen rivayetlerinde semâ açıklamasına dikkat edildi. 117 (735) yılında Vâsıt’ta vefat etti; Basra tefsir mektebinin en etkili isimlerinden biri sayıldı.

Katâde b. Diâme · Fasıl III

Medine’nin Âlimlerinden Tahsil

Zührî, Medine’de Saîd b. Müseyyeb, Urve b. Zübeyr, Sâlim b. Abdullah ve Ubeydullah b. Abdullah gibi âlimlerden ders aldı. Güçlü hâfızası ve not tutması sayesinde farklı hocalardan gelen rivayetleri bir arada değerlendirebildi.

İbn Şihâb ez-Zührî · Fasıl I

Tedvin Çalışmasının Merkezinde

Ömer b. Abdülazîz’in hadisleri toplama çağrısıyla yürütülen çalışmada etkin görev aldı. Yazılı sahifeleri, hocalarından dinledikleriyle karşılaştırdı ve malzemeyi öğrencilere aktardı. Bu sebeple hadislerin dağınık kayıtlardan düzenli derlemelere geçişinde önemli bir halka kabul edilir.

İbn Şihâb ez-Zührî · Fasıl II

Talebeleri ve Geniş Tesiri

Mâlik b. Enes, Ma‘mer b. Râşid, Evzâî ve İbn Cüreyc gibi farklı bölgelerden âlimler ondan rivayet etti. Emevî idarecileriyle ilişkisi eleştirilse de ilmî güvenilirliği hadis çevrelerinde kabul gördü. 124 (742) yılında Şam bölgesinde vefat etti.

İbn Şihâb ez-Zührî · Fasıl III

Kûfe’de İki Okuyuş Hattı

Âsım, kıraati Ebû Abdurrahman es-Sülemî ile Zir b. Hubeyş’ten öğrendi. Bu iki hocanın Hz. Ali, Abdullah b. Mes‘ûd ve başka sahâbîlere uzanan okuyuşlarını karşılaştırarak Kûfe’de öğretmeye başladı.

Âsım b. Behdele · Fasıl I

Kıraatindeki Ölçü ve Rivayet

Kur’an okuyuşunda harflerin mahreçlerini, kelime yapısını ve naklin sürekliliğini gözetti. Aynı zamanda hadis rivayet etti; fakat asıl şöhretini kıraat alanında kazandı. Okuyuşu, İslâm dünyasında kabul edilen yedi kıraatten biri olarak yerleşti.

Âsım b. Behdele · Fasıl II

Hafs ve Şu‘be Rivayetleri

Kıraatini Ebû Bekir Şu‘be ile Hafs b. Süleyman başta olmak üzere birçok talebe aktardı. Özellikle Hafs rivayeti sonraki yüzyıllarda çok geniş bir coğrafyaya yayıldı. Âsım 127 (745) yılında Kûfe’de vefat etti.

Âsım b. Behdele · Fasıl III

Basra’nın Tâbiîn Halkaları

Eyyûb, Basra’da Hasan-ı Basrî, İbn Sîrîn, Nâfi‘ ve Atâ b. Ebû Rebâh gibi isimlerden hadis ve fıkıh öğrendi. Geçimini deri ticaretiyle sağladı; ilim meclisini kazanç ve nüfuz aracı haline getirmemeye özen gösterdi.

Eyyûb es-Sahtiyânî · Fasıl I

Rivayette Seçicilik

Hadis aldığı kimselerin doğruluğunu ve rivayet ehliyetini araştırdı. Mânayı koruyamadığı bir sözü aktarmaktan çekiniyor, bid‘at görüşleriyle tanınan çevrelerden uzak duruyordu. Bu tavrı, Basra’da isnad ve râvi tenkidinin güçlenmesine katkı sağladı.

Eyyûb es-Sahtiyânî · Fasıl II

Talebeleri ve Zühdü

Mâlik b. Enes, Hammâd b. Zeyd, Şu‘be ve Süfyân es-Sevrî ondan rivayette bulundu. İbadetini gizlemesi ve övgüden kaçmasıyla tanındı. 131 (749) yılında Basra’da vefat etti; hadis imamlarının güvenle başvurduğu râviler arasında yer aldı.

Eyyûb es-Sahtiyânî · Fasıl III

Ebû Hüreyre’nin Talebesi

Hemmâm, San‘a’da yaşayan İran asıllı bir aileye mensuptu. Ebû Hüreyre’den uzun süre hadis öğrendi; Muâviye ve İbn Abbas gibi sahâbîlerden de rivayette bulundu. Ağabeyi Vehb’in tarih ve kıssa bilgisiyle aynı ilmî çevreyi paylaştı.

Hemmâm b. Münebbih · Fasıl I

es-Sahîfetü’s-sahîha

Ebû Hüreyre’den dinlediği yaklaşık 140 hadisi bir sahifede topladı. Metnin daha sonra Ma‘mer ve Abdürrezzâk yoluyla bütünüyle nakledilmesi, erken dönemde hadislerin yazıyla korunduğunu gösteren somut örneklerden biri oldu.

Hemmâm b. Münebbih · Fasıl II

Yazılı Rivayetin Devamı

Ma‘mer b. Râşid başta olmak üzere Yemen’e gelen muhaddisler ondan rivayet aldı. Sahifedeki hadislerin Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde aynı sıra ile bulunması, aktarım zincirinin izlenebilmesini sağlar. Hemmâm 132 (750) yılı dolaylarında vefat etti.

Hemmâm b. Münebbih · Fasıl III

Medine’de Tahsil

Yahyâ b. Saîd, Enes b. Mâlik’i gördü; Saîd b. Müseyyeb, Kā­sım b. Muhammed ve Amre bint Abdurrahman gibi Medineli âlimlerden rivayet etti. Hz. Âişe’nin bilgisini Amre yoluyla öğrenmesi, aile hukukuna dair rivayetlerinde belirginleşti.

Yahyâ b. Saîd el-Ensârî · Fasıl I

Fetva ve Kadılık Tecrübesi

Medine’de fetva verdi, ardından Abbâsî yönetimi döneminde kadılık görevi üstlendi. Hüküm verirken şehir uygulamasıyla güvenilir rivayeti birlikte değerlendirdi. İdare görevine rağmen muhaddis kimliğini korudu ve rivayetlerinde seçici davrandı.

Yahyâ b. Saîd el-Ensârî · Fasıl II

Mâlik ve Sonraki Nesil

Mâlik b. Enes, Süfyân es-Sevrî, Şu‘be ve Evzâî ondan hadis aldı. Böylece Medine’deki tâbiîn fıkhı Hicaz, Irak ve Şam çevrelerine yayıldı. Yahyâ 143 (760) yılında vefat etti; rivayetleri el-Muvatta ve temel hadis kitaplarında geniş yer buldu.

Yahyâ b. Saîd el-Ensârî · Fasıl III

Urve b. Zübeyr’in Evinde

Medine’de doğan Hişâm, en çok babası Urve b. Zübeyr’den hadis aldı. Bu yolla Hz. Âişe’nin ibadet, aile hayatı ve siyerle ilgili geniş bilgisini öğrendi. Kardeşleri ve Medineli başka âlimlerden de rivayette bulundu.

Hişâm b. Urve · Fasıl I

Medine’den Irak’a Rivayet

Uzun yıllar Medine’de ders verdikten sonra Irak’a gitti. Oradaki kalabalık talebe halkaları, rivayetlerinin farklı yollarla yayılmasını sağladı. Yaşlılık dönemindeki bazı Irak rivayetleri tartışılsa da erken dönem nakilleri hadis imamlarınca güvenilir kabul edildi.

Hişâm b. Urve · Fasıl II

Geniş Talebe Halkası

Mâlik b. Enes, Süfyân es-Sevrî, Şu‘be, Hammâd b. Zeyd ve oğlu Abdullah ondan hadis aktardı. Babasından gelen siyer haberleri ilk dönem tarih eserlerinin başlıca malzemeleri arasına girdi. Hişâm 146 (763) yılında Bağdat’ta vefat etti.

Hişâm b. Urve · Fasıl III

Kûfe’de Kıraat ve Hadis

Asıl adı Süleyman b. Mihrân olan A‘meş, Kûfe’de yetişti. Enes b. Mâlik’i gördü; Ebû Vâil, İbrâhim en-Nehaî ve Mücâhid gibi tâbiîlerden hadis ve kıraat öğrendi. Gözlerindeki rahatsızlık sebebiyle A‘meş lakabıyla tanındı.

A‘meş · Fasıl I

Hâfıza, Ferâiz ve Rivayet

Hadislerin isnad ve metinlerini güçlü biçimde korumasıyla şöhret buldu. Kıraat yanında ferâiz bilgisine de sahipti. Tedlîs yaptığı rivayetlerde semâ ifadesi aranmakla birlikte, güvenilir hocalardan açıkça naklettiği hadisleri temel kaynakların önemli malzemesini oluşturdu.

A‘meş · Fasıl II

Kûfe’nin Sonraki İmamları

Süfyân es-Sevrî, Şu‘be, Ebû Hanîfe, Abdullah b. Mübârek ve Vekî‘ ondan rivayette bulundu. Böylece tâbiîn kuşağının Kûfe birikimi hadis ve fıkıh imamlarına ulaştı. A‘meş 148 (765) yılında Kûfe’de vefat etti.

A‘meş · Fasıl III

Medine’de Ehl-i Beyt Halkası

Ca‘fer, Muhammed el-Bâkır’ın oğlu olarak Medine’de yetişti. Babasından, dedesi Ali Zeynelâbidîn’in çevresinden ve anne tarafından akrabası Kā­sım b. Muhammed’den rivayet aldı. Böylece Ehl-i beyt ve Medine fıkhı birikimlerini aynı halkada buluşturdu.

Ca‘fer es-Sâdık · Fasıl I

Hadis ve Fıkıhtaki Yeri

Mâlik b. Enes, Süfyân es-Sevrî ve Süfyân b. Uyeyne gibi âlimler ondan hadis aktardı. İbadet, ahlâk ve hukuk meselelerindeki görüşleri farklı mezhep kaynaklarında yer aldı. Kendisine sonradan nisbet edilen gizli ilimler ve eserlerin tamamı tarihî bakımdan aynı ölçüde güvenilir değildir.

Ca‘fer es-Sâdık · Fasıl II

Siyasetten Uzak İlim Hayatı

Emevîler’in sonu ile Abbâsîler’in kuruluşuna uzanan çalkantılı dönemde siyasî ayaklanmalara katılmadı; faaliyetini öğretimle sınırlı tuttu. 148 (765) yılında Medine’de vefat etti ve Bakī‘ Mezarlığı’na defnedildi. İlmî mirası Ehl-i beyt geleneğinin başlıca dayanaklarından oldu.

Ca‘fer es-Sâdık · Fasıl III

Atâ’nın Yanında Uzun Tahsil

İbn Cüreyc Mekke’de doğup yetişti. Yaklaşık yirmi yıl Atâ b. Ebû Rebâh’ın derslerine devam etti; Mücâhid, İkrime ve İbn Şihâb ez-Zührî gibi isimlerden de rivayet aldı. Hac mevsimleri, ona farklı şehirlerden gelen âlimlerle görüşme imkânı verdi.

İbn Cüreyc · Fasıl I

Musannef Tertibinin İlk Örnekleri

Hadis ve fıkıh malzemesini ibadet, muamele ve aile hukuku gibi konu başlıkları altında topladı. Bu çalışma biçimi, isnad merkezli sahifelerden fıkıh bablarına göre düzenlenen musanneflere geçişin erken örnekleri arasında sayılır.

İbn Cüreyc · Fasıl II

Mekke’den Yayılan Birikim

Abdürrezzâk es-San‘ânî, Yahyâ b. Saîd el-Kattân ve Haccâc b. Muhammed ondan rivayet etti. Tedlîs ve mürsel rivayetlerinde açık semâ kaydı arandı. 150 (767) yılında vefat eden İbn Cüreyc’in malzemesi tefsir ve hadis derlemelerinde yaşamayı sürdürdü.

İbn Cüreyc · Fasıl III

Basra’dan San‘a’ya