IXSelef-i Salihîn Hayatları: İmam İbn Mâce (ö. 273/887)
209 (824) yılında Kazvin’de doğan Muhammed b. Yezîd İbn Mâce, geniş hadis yolculukları ve diğer beş temel hadis kitabında bulunmayan çok sayıdaki rivayeti içeren es-Sünen’iyle tanındı.
I.Kazvin’den Büyük Hadis Merkezlerine
İlk derslerini Kazvinli muhaddisler Ali b. Muhammed et-Tanâfisî ve Ebû Hucr Amr b. Râfi‘den aldı. Ardından Kûfe, Basra, Vâsıt, Bağdat, Dımaşk, Humus, Mısır, Mekke, Medine, Rey ve Nîşâbur’a giderek bölgenin önde gelen hocalarından hadis dinledi.
Ebû Bekir b. Ebû Şeybe, Hişâm b. Ammâr, Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî hocaları arasındaydı. Ali b. İbrâhim el-Kattân ve Süleyman b. Yezîd el-Fâmî gibi talebeleri rivayetlerini sonraki nesillere aktardı. Güvenilir bir râvi ve güçlü hâfızaya sahip bir muhaddis olarak tanındı.
Şehir şehir tahsil
Yolculuklarının genişliği, aynı hadisin farklı bölgesel yollarını görmesini sağladı. Kazvin’de başlayan tahsil, Irak, Şam, Hicaz, Mısır ve Horasan çevrelerini birbirine bağlayan bir isnad ağına dönüştü.
Kazvin’e aktarılan birikim
Seyahatlerinde topladığı malzemeyi memleketine taşıdı ve eserlerini burada şekillendirdi. Bu yönüyle Kazvin’in hadis tarihindeki tanınırlığına önemli katkıda bulundu.
İbn Mâce’nin biyografisi, kısa bir ömür kaydının arkasında geniş bir coğrafya bulunduğunu gösterir. Her şehir ona yeni hocalar kadar, aynı rivayeti karşılaştırabileceği yeni yollar da kazandırdı.
II.es-Sünen’in Tertibi ve Zevâidi
es-Sünen, fıkıh bablarına göre düzenlenmiş 4341 hadis içerir. Rivayetlerin bir bölümü zayıf olmakla birlikte eser, özellikle diğer beş temel hadis kitabında bulunmayan zevâidi sebebiyle dikkat çekti. Bu ilâve malzeme, kitabın daha sonra Kütüb-i Sitte’nin altıncı eseri olarak yaygınlaşmasında etkili oldu.
Kitabın girişindeki bölümler sünnete uyma, bid‘atten sakınma, sahâbenin fazileti, iman ve ilim gibi konulara ayrılır. Ardından tahâret ve namazdan başlayarak amelî hükümler fıkıh düzeni içinde ele alınır. Bu açık tertip, eserin ders ve başvuru kitabı olarak kullanılmasını kolaylaştırdı.
es-Sünen
Eser yalnız tekrar eden rivayetlerden oluşmaz; başka temel derlemelerde bulunmayan hadisleriyle hadis literatürünü tamamlayan geniş bir zevâid tabakası taşır.
Sıhhat bakımından çeşitlilik
Kitaptaki hadislerin tamamı aynı derecede değildir. Sahih ve hasen rivayetlerin yanında zayıf, hatta tenkit edilen az sayıda rivayet de bulunur; bu sebeple her hadis kendi isnadı üzerinden değerlendirilir.
İbn Mâce’nin Sünen’i değerini yalnız altıncı kitap sayılmasından almaz. Onu önemli kılan, beş büyük derlemede yer almayan rivayetleri koruması ve bu malzemeyi kullanışlı bir fıkıh düzeninde sunmasıdır.
III.Tarihçiliği, Diğer Eserleri ve Vefatı
İbn Mâce yalnız hadis derlemedi. et-Târîh’inde sahâbeden kendi dönemine kadar râvileri yaşadıkları şehirlere göre tasnif etti; eserin halifeler tarihine ayrılan bir bölümü günümüze ulaştı. Hacimli olduğu belirtilen Tefsîr’inden ise yalnız seçmelerin görüldüğü kaydedilir.
21 Ramazan 273’te (19 Şubat 887) vefat etti. Defin işleriyle kardeşleri Ebû Bekir ve Hasan ile oğlu Abdullah ilgilendi. Vefat yılı için aktarılan 275 tarihi güvenilir kabul edilmez. Ardında hadis, tarih ve tefsir alanlarını birlikte kuşatan bir telif mirası bıraktı.
et-Târîh
Râvileri yaşadıkları şehirlere göre sıralayan eser, biyografi ile bölgesel hadis tarihini bir araya getiriyordu. Halifelerle ilgili kısmı sonraki râviler tarafından zeyillerle genişletildi.
Tefsîr
Kaynaklar eseri hacimli bir çalışma olarak tanıtır. Tam metni günümüze ulaşmamış, sonraki âlimler yalnız ondan yapılmış bazı seçmeleri gördüklerini bildirmiştir.
İbn Mâce’nin ilmî portresi yalnız Sünen’le sınırlandığında eksik kalır. Râvileri şehirler üzerinden izleyen tarih çalışması ve kayıp tefsiri, onun rivayet malzemesini hem kronolojik hem de açıklayıcı bir çerçevede düşündüğünü gösterir.