VSelef-i Salihîn Hayatları: İmam Müslim b. el-Haccâc (ö. 261/875)
206 (821-22) yılında Nîşâbur’da doğan Müslim b. Haccâc, farklı rivayet yollarını aynı başlıkta buluşturan tertibi ve hadis tenkidindeki dikkatiyle kalıcı bir usul ortaya koydu.
I.Nîşâbur’dan Hadis Merkezlerine
İlk derslerini Nîşâbur’da Yahyâ b. Yahyâ el-Minkarî ve İshak b. Râhûye’den aldı. Hicaz, Basra, Belh, Bağdat, Kûfe, Rey ve Mısır’a giderek Buhârî, Ahmed b. Hanbel, Kuteybe b. Saîd, Ebû Bekir b. Ebû Şeybe ve Ebû Zür‘a er-Râzî gibi âlimlerden rivayette bulundu.
Rey’de Sahîh’ini Ebû Zür‘a ve İbn Vâre’ye baştan sona okuyup tenkitlerini aldı. Eserinde 220 hocadan rivayet kullandı. Tirmizî, İbn Huzeyme, Ebû Avâne el-İsferâyînî ve İbn Ebû Hâtim gibi isimler ondan hadis öğrendi. Bu çevre, Nîşâbur’u hadis tenkidinin başlıca merkezlerinden biri haline getirdi.
On beş yıllık çalışma
Müslim, el-Câmiu’s-sahîh’i yaklaşık on beş yılda tamamladı. Uzun hazırlık süresi, yalnız rivayet toplamasından değil, aynı hadisin farklı sened ve lafızlarını karşılaştırıp düzenlemesinden kaynaklanıyordu.
Hocalarıyla tenkit
Hazırladığı metni dönemin güçlü münekkitlerine okuması, kitabını kapalı bir çalışma olarak görmediğini gösterir. Rivayet seçimini ilmî müzakere ve tashihle olgunlaştırdı.
Müslim’in ilmî çevresi genişti; fakat bu genişlik eserde dağınıklığa dönüşmedi. Seyahatlerinde topladığı farklı yolları aynı hadis etrafında buluşturarak okuyucunun rivayetler arasındaki farkı doğrudan görmesini sağladı.
II.Sahîh-i Müslim’in Tertibi ve Yöntemi
Sahîh-i Müslim’de aynı hadisin sened ve metin farklılıklarını çoğunlukla tek yerde topladı. Böylece tekrarları azaltırken rivayet yollarının nerede ayrıldığını açıkça gösterdi. Bu tertip, özellikle hadis lafızlarını ve râvi farklarını karşılaştırmak isteyen okuyucu için belirgin bir kolaylık sağladı.
Eserin mukaddimesinde güvenilir râviden rivayet etmenin gereğini, zayıf ve itham edilmiş râvilerden sakınmayı, isnadın önemini ve hadis naklinde sorumluluğu ele aldı. Kitâbü’t-Temyîz’de ise rivayetlerdeki kusurları örnekler üzerinden inceleyerek tenkidin nasıl işlediğini gösterdi.
Sahîh-i Müslim
Eser, Buhârî’nin Sahîh’iyle birlikte Sahîhayn adıyla anıldı. Müslim’in farklı isnadları aynı başlık altında düzenlemesi, kitabın rivayet karşılaştırmasına elverişli kendine özgü yapısını oluşturur.
Kitâbü’t-Temyîz
Hadis münekkitlerinin kullandığı yöntemleri açıklayan eser, metin ve senedlerdeki hataların nasıl fark edildiğini somut örneklerle gösterir. Günümüze yalnız bir bölümü ulaşmıştır.
Müslim’in tertibinde her varyant ayrı bir yük değil, rivayetin tarihini aydınlatan bir tanıktır. Farklı lafızları saklaması, okuyucuya hadisin hangi râvide ve hangi noktada değiştiğini izleme imkânı verir.
III.İlmî Çevresi, Son Yılları ve Vefatı
Müslim, Nîşâbur’daki hadis çevresinde hem ders verdi hem de cerh ve ta‘dîl alanındaki görüşleriyle başvurulan bir isim oldu. Elbise veya kumaş ticareti yaptığı için bezzâz diye anılması, ilmî hayatının yanında geçimini ticaretle sürdürdüğünü gösterir.
Hayatının sonuna kadar Nîşâbur’da öğretim ve telifle meşgul oldu. 25 Receb 261’de (5 Mayıs 875) vefat etti ve şehrin dışındaki Nasrâbâd Kabristanı’na defnedildi. Ardında Sahîh’in yanı sıra râviler, tabakalar, isim ve künyeler üzerine çok sayıda çalışma bıraktı.
Hadis münekkidi
Müslim yalnız rivayet derleyen bir musannif değildi. Râviler hakkındaki değerlendirmeleri güvenilir kabul edilen, isnad ve metin kusurlarını tartışan bir hadis münekkidiydi.
Geniş eser halkası
et-Tabakāt, el-Künâ ve’l-esmâ, el-Münferidât ve’l-vuhdân gibi eserleri hadis râvilerini farklı açılardan tasnif eder. Bu çalışmalar, Sahîh’in arkasındaki biyografi ve isnad bilgisini tamamlar.
Müslim’in mirası, tek bir meşhur kitaptan daha geniştir. Sahîh’teki düzen, râvi çalışmalarındaki ayrıntı ve tenkit metinlerindeki örnekler aynı ilmî alışkanlığın parçalarıdır: Rivayeti kaydetmeden önce sınamak, kaydederken de farklarını korumak.