VIIISelef-i Salihîn Hayatları: İmam Nesâî (ö. 303/915)
215 (830) yılında Horasan’ın Nesâ şehrinde doğan Ahmed b. Şuayb en-Nesâî, râvi değerlendirmesindeki sıkı ölçüleri ve rivayet lafızlarındaki dikkatiyle önde gelen hadis münekkitlerinden biri oldu.
I.Kuteybe b. Saîd’den Mısır Halkasına
230 yılında Belh yakınlarındaki Bağlân’a giderek Kuteybe b. Saîd’in yanında on dört ay kaldı. Horasan, Hicaz, Irak, el-Cezîre, Suriye ve Mısır’daki ilim merkezlerini dolaştı. İshak b. Râhûye, Ebû Zür‘a er-Râzî ve Ebû Hâtim er-Râzî gibi isimlerden faydalandı.
Ebû Dâvûd’dan da hadis alan Nesâî, yaklaşık 450 âlimden hadis ve kıraat öğrendi. Daha sonra Mısır’a yerleşti. Tahâvî, İbn Hibbân, Taberânî, İbn Adî ve kendi oğlu Abdülkerîm gibi isimler onun ders halkasından geçti.
Senedi değil râviyi de tartmak
Bir rivayetin senedi kısa diye onu tercih etmezdi. Zincirde zayıf kabul ettiği bir râvi varsa, daha uzun fakat güvenilir bir yolu öne alırdı. Âlî isnad arzusunu râvi tenkidinin önüne geçirmedi.
Mısır’daki merkez
Şöhreti yayıldıkça farklı bölgelerden hadis talebeleri Mısır’a geldi. Böylece Nesâî’nin halkası, doğu İslâm dünyasında öğrendiği rivayetlerin batıya taşındığı bir geçiş noktası oldu.
Nesâî’nin rihlesi genişti; fakat onun asıl ayırt edici yönü, topladığı her rivayeti aynı seviyede görmemesiydi. Yolun kısalığına değil, râvinin güvenilirliğine ve aktarımın açıklığına öncelik verdi.
II.Sünenleri ve Râvi Tenkidindeki Titizliği
es-Sünenü’l-kübrâ geniş derlemesinin temelini oluşturdu; el-Müctebâ diye de bilinen es-Sünen ise seçilmiş rivayetleri içerdi. Sünenler arasında az zayıf hadis barındırmasıyla tanındı. Eserin el-Îmân ve şerâiuhû bölümü onun itikadî meseleleri rivayetler üzerinden ele alışını da gösterir.
Râviler hakkında kullandığı ölçülerin Buhârî ve Müslim’den dahi daha sıkı olduğunu söyleyenler olmuştur. Hâris b. Miskîn’in dersini doğrudan mecliste oturmadan dinlediği rivayetleri aktarırken bunu kullandığı eda lafzında açıkça belirtmesi, rivayet biçimindeki en küçük farkı dahi saklamadığını gösterir.
es-Sünenü’l-kübrâ ve el-Müctebâ
Büyük derleme çok geniş bir rivayet malzemesi sunar; el-Müctebâ ise ahkâm hadislerini daha seçici bir çerçevede bir araya getirir. İki eser, Nesâî’nin toplama ve ayıklama safhalarını birlikte gösterir.
Eda lafzındaki dikkat
Bir hadisi hocadan hangi şartta aldığını haddesenâ, ahberenâ veya açıklayıcı başka bir ifadeyle belirtmesi, isnadın yalnız isimlerden değil, öğrenme biçiminden de oluştuğunu kabul ettiğini gösterir.
Nesâî’nin titizliği yalnız kimi güvenilir, kimi zayıf saydığında görülmez. Rivayeti nerede ve nasıl işittiğini doğru kelimeyle aktarması da onun için hadisin sıhhatini koruyan ilmî bir görevdi.
III.Eserleri, Son Yolculuğu ve Vefatı
Amelü’l-yevm ve’l-leyle’de günlük dua ve zikir rivayetlerini, Fezâilü’s-sahâbe’de sahâbenin faziletlerine dair hadisleri topladı. Hz. Ali’nin faziletlerine ayırdığı Hasâis adlı eseri sebebiyle tarafgirlikle suçlansa da ilk iki halife hakkındaki tutumu ve diğer sahâbîlere dair rivayetleri bu iddiayı desteklemez.
Devlet adamlarından uzak durmaya çalıştığı, ibadete düşkün olduğu, sık sık hacca ve cihada katıldığı aktarılır. Vefatı hakkında iki rivayet vardır: Daha güçlü kabul edilen kayda göre 13 Safer 303’te (28 Ağustos 915) Remle’de vefat edip Kudüs’e defnedildi; diğer rivayet Dımaşk’ta dövüldükten sonra Mekke’de öldüğünü söyler.
Amelü’l-yevm ve’l-leyle
Hz. Peygamber’in günün farklı vakitlerindeki dua ve zikirlerini bir araya getirir. Türünün günümüze ulaşan erken ve kapsamlı örneklerinden biridir.
İhtilâflı vefat kaydı
Kaynaklar Remle-Kudüs ve Dımaşk-Mekke olmak üzere iki farklı son yolculuk anlatır. TDV maddesi, Nesâî’nin talebesi İbn Yûnus’un verdiği Remle’de vefat kaydını daha güvenilir bulur.
Nesâî’nin hayatındaki bazı ayrıntılar ihtilâflıdır; sağlam biyografi, bu ayrılıkları tek bir kesin hikâyeye çevirmek yerine rivayetleri ve tercih sebebini birlikte göstermeyi gerektirir.