Kendisinden başka ilah olmayan yüce zât.

«Allah» ismi, İhlâs sûresinde geçtiği üzere ulûhiyette tekliği bildirir; Sa'dî'nin belirttiği gibi bu isim tek başına bütün kemal sıfatlarını kendinde toplayanı, benzeri ve dengi bulunmayanı ifade eder. Muhtasar tefsirin vurguladığı üzere «Allah», ilahlığında ortağı olmayan, kendisinden başka hak mabud bulunmayan zâtın has ismidir. Fâtiha'nın besmelesini açıklarken Sa'dî, «Allah» isminin ma'bud olanı, tek başına ibadete müstahak olanı bildirdiğini belirtir; çünkü bu isim, ulûhiyetin gerektirdiği bütün kemal sıfatlarına sahip olmayı ifade eder. Sa'dî'nin aynı yerde belirttiği gibi Allah'ın isim ve sıfatları, ta'til, temsil ve teşbih söz konusu olmaksızın, geldiği şekliyle kabul edilir. Doksan dokuz ismin tamamı bu isme râci olduğu için «Allah», dinin bütün itikadî temelinin başlangıç noktasıdır.

Kul, dua ederken, yemin ederken, bir işe başlarken hep bu ismi anar; bu, ibadetin her çeşidini yalnız O'na has kılması gerektiğinin kalpte sürekli tazelenen bir hatırlatıcısıdır.

Tüm yarattıklarına sınırsız merhamet eden.

Tâhâ sûresinde bu isim doğrudan istivâ fiiliyle birlikte anılır; Sa'dî'nin açıkladığı üzere Rahmân, yaratılmışların en büyüğü olan Arş'a, celâline yakışır ve nasıl olduğu sorulmaksızın istivâ etmiştir. Ehl-i sünnet bu sıfatı ne bir cismin oturması gibi tasavvur eder ne de başka bir mânaya çevirir; onu teşbihsiz ve te'vilsiz, geldiği zâhir mânasıyla kabul eder. İbn Kesîr'in de kaydettiği gibi aynı âyet Rahmân'ın Arş üzerindeki hükümranlığını doğrudan bildirir. Sa'dî'nin Fâtiha tefsirinde belirttiği üzere Rahmân ismi bütün yaratılmışları kuşatan geniş bir rahmete delâlet eder; bu genel rahmetten sonra rahmetin en kâmil ve kesintisiz payı ise -aynı tefsirin ifadesiyle- takvâ sahiplerine yazılmıştır. Böylece bu isim, yalnız bir duygu değil, kâinatı yaratmada ve yönetmede tecelli eden fiilî bir tasarrufu da haber verir.

Kul, rızkının, nefesinin ve sahip olduğu her nimetin -iman etsin ya da etmesin- Rahmân isminin bir tecellisi olduğunu bilerek şükre çağrılır. Bu genel rahmetin hâlâ kendisini kuşattığını hissetmek, günahı çok olan bir kulun bile Allah'tan ümidini kesmemesi için bir dayanaktır.

Mü'minlere özel rahmetiyle muamele eden.

Bakara sûresinde Rahîm ismi, ilahın bir ve tek oluşunu bildiren âyetin hemen sonunda zikredilir; Sa'dî'nin belirttiği gibi bu isim, hiçbir yaratılmışın rahmetine benzemeyen, eşsiz bir rahmet sıfatına delâlet eder. Muhtasar tefsirin ifadesiyle Allah, Rahîm ismiyle özellikle kullarına karşı böyle muamele eder ve onlara sayılamayacak kadar çok nimet bahşeder. Sa'dî'nin Fâtiha tefsirinde açıkladığı üzere Rahmân ve Rahîm birlikte bütün yaratılmışları kuşatan geniş bir rahmete delâlet eder; bu rahmetin mutlak ve kesintisiz olan payı ise, aynı tefsirin ifadesiyle, peygamberlere tâbi olan takvâ sahiplerine yazılmıştır. Klasik tefsir geleneğinde bu isim, Rahmân'ın bütün yaratılmışları kapsayan genel rahmetinden farklı olarak, özellikle mü'minlere has bu kalıcı rahmet payını öne çıkarır. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere âyet, tek ilahın bulunduğunu ilan ettikten hemen sonra Rahmân ve Rahîm isimlerini bir arada zikreder; bu sıralanış kulun ibadetini yalnız bu rahmet sahibine yöneltmesi gerektiğini hatırlatır.

Kul, günahının çokluğuna değil Rahîm isminin kendisine has bu yakın muamelesine güvenerek tevbeye yönelir; bu ismi anması, rahmetin en kâmil ve kalıcı şeklinin iman edenlere vaad edildiğini hatırlayıp ibadette sebat etmesine vesile olur.

Mülkün gerçek ve mutlak sahibi.

Tâhâ sûresinde bu isim «el-Hak» sıfatıyla birlikte anılır; Sa'dî'nin açıkladığı üzere hükümranlık, ancak celâl sahibi olana hakkıyla ait olabilecek bir kemal sıfatıdır. Sa'dî'nin vurguladığı gibi yaratılmışların bazı şeylere sahip olması geçici ve sınırlıyken, Allah'ın mülkiyeti ve hükümranlığı hiçbir zaman zeval bulmaz, son bulmaz. Mülk sûresinin açılışı da aynı mânayı «mutlak hükümranlık elinde olan» ifadesiyle betimler; Sa'dî'ye göre bu, ulvî ve süflî âlemin tamamı üzerindeki tasarrufun yalnız Allah'a ait olduğunu, bu tasarrufun hem kaderî hem de şer'î hükümlerle dilediği gibi yürütüldüğünü bildirir. Muhtasar tefsirin ifadesiyle Melik, her şeyin mülkünün sahibi olan, hakkı ve sözü hak olandır; bu iki âyetin ortak vurgusu, mülkte hiçbir ortağın bulunmadığıdır.

Kul, elindeki her mülkün ve yetkinin geçici bir emanet olduğunu, gerçek ve kalıcı hükümranlığın yalnız Melik'e ait olduğunu bilerek dünya malına gönül bağlamaz; O'nun emir ve yasaklarına boyun eğmek, kulun kendi hayatı üzerindeki tasarrufunu da Melik'in mutlak iradesine teslim etmesi demektir.

Her türlü eksiklikten münezzeh, tertemiz.

Haşr sûresinde Kuddûs ismi tek başına değil; Melik, Selâm, Mü'min, Müheymin gibi bir dizi celâl ismiyle birlikte zikredilir ve âyet, Allah'ın müşriklerin yakıştırdığı ortaklardan münezzeh olduğunu bildiren bir vurguyla kapanır. Sa'dî'nin açıkladığı üzere bu isim, her türlü kusur ve eksiklikten uzak olan, sıfat ve celâlinde ta'zime lâyık bulunan zâtı bildirir. Cuma sûresinde ise aynı isim, göklerde ve yerde olan her varlığın Allah'ı tesbih etmesiyle birlikte anılır; muhtasar tefsirin ifadesiyle bütün mahlûkat, kendisine yakışmayacak her türlü eksiklik ve kusurdan O'nu bu şekilde tenzih eder. İbn Kesîr'in de naklettiği gibi bu isim her iki âyette de tek başına değil bir isimler zinciri içinde geçer; bu, Allah'ın kemalinin tek bir sıfatla değil bütün celâl ve cemâl isimleriyle birlikte tanınması gerektiğini gösterir. Ehl-i sünnet Kuddûs ismini, Allah'ı yaratılmışlara benzetmeden ve hiçbir sıfatını inkâr etmeden kabul eder; O'nun münezzehliği, sıfatları kemal üzere ispat ederek anlaşılır, onları yok sayarak değil.

Kul, günlük tesbihatında Sübhânallah derken aslında Kuddûs isminin mânasını tekrarlamış olur; bu, kalbi Allah hakkında her türlü noksan düşünceden arındırıp O'nu gereği gibi ta'zim etmeye çağırır.

Her âfetten selamette olan, esenlik veren.

Selâm ismi, Haşr sûresinin bu âyetinde Melik ve Kuddûs isimleriyle art arda zikredilir; Sa'dî'nin tefsirinde bu isimlerin bu şekilde bir arada geçmesi, Allah'ın hem mülkte tek hâkim hem de zâtında, sıfatlarında ve celâlinde her türlü kusur ve noksandan münezzeh olduğunu birlikte hatırlatır. Selâm kökü, âfetten, ayıptan ve eksiklikten salim olma mânasını taşır; bu yüzden isim önce Allah'ın kendi zâtındaki kemâline, sonra da O'ndan kullarına ulaşan esenliğe işaret eder. Âyetin sonunda müşriklerin Allah'a kattığı ortaklardan O'nun tenzih edilmesi de yine aynı Selâm mânasının bir uzantısıdır: Allah, kendisine yakıştırılan her türlü eksik vasıftan berîdir. Ehl-i sünnet bu ismi, bir mahlûkun esenliğine benzetmeden, keyfiyetini araştırmadan ve mânasını başka yöne çevirmeden olduğu gibi kabul eder.

Kul, huzursuzluk ve korku anında gerçek esenliğin yalnız Selâm'dan geldiğini bilerek kalbini O'na bağlar; birbirine selâm vererek de bu ismin kendi hayatındaki yansımasını esenlik dileme alışkanlığı hâlinde yaşatır.

Güven veren, kullarını koruyan.

Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde vurguladığı üzere Mü'min ismi, öncelikle Allah'ın resûllerini ve peygamberlerini gönderdiği apaçık âyetler, kesin belgeler ve seçik delillerle tasdik etmesini, onları doğrulamasını anlatır. Muhtasar tefsirde de aynı mâna öne çıkar: Allah, peygamberlerini âyetleri, yani mucizeleri ve delilleriyle tasdikleyendir. Bu ismin taşıdığı bir başka boyut da şudur: Allah, kendisine sığınan kuluna emniyet veren, va'dinde sadık olan ve asla sözünden dönmeyendir. Haşr sûresindeki bu âyette Mü'min ismi, Melik, Kuddûs ve Selâm isimlerinin hemen ardından gelir; bu sıralama Allah'ın hem mutlak hükümran hem de zâtında güvenilir ve sözüne sadık olduğunu birlikte hatırlatır.

Kul, Allah'ın vaadinde asla dönmeyeceğini bilerek O'nun sözüne ve elçilerine getirdiği delillere tam bir güvenle bağlanır; sıkıntı anında da emniyetin yalnız Mü'min olan Rabb'inden geleceğine yürekten inanır.

Her şeyi gözetip koruyan.

Bir varlığın üzerinde durup onu her yönüyle kollaması, hiçbir hâlini kaçırmaması anlamına gelen Müheymin ismi, Sa'dî'nin bu âyetteki açıklamasına göre yalnız insanları değil bütün yaratılmışları ve işledikleri her ameli kapsar. Muhtasar tefsir de aynı noktaya işaret ederek kulların amellerinin Allah tarafından hakkıyla gözetildiğini vurgular. Haşr sûresindeki bu âyette Müheymin, Mü'min isminin hemen ardından zikredilir; bu yakınlık, Allah'ın hem elçilerinin doğruluğunu tasdik eden hem de yarattıklarının hiçbirini kendi hâline bırakmayan zât olduğunu birlikte hatırlatır. Ehl-i sünnet bu gözetimi, bir mahlûkun gözetlemesine benzetmeden, keyfiyetini sormadan ve mânasını çarpıtmadan Allah'a nispet eder.

Kul, tek başına kaldığı anlarda dahi hiçbir hâlinin ve amelinin Allah'ın gözetiminden gizli kalmadığını bilerek hem edepli davranmaya hem de yalnız bırakılmadığı güvenini taşımaya çağrılır.

Karşı konulmaz izzet sahibi.

Âl-i İmrân sûresinde Azîz ismi, insanı ana rahminde dilediği surette şekillendiren fiille birlikte anılır; Sa'dî'nin belirttiği gibi kulları yaratılışın ilk safhasından nihaî hâline kadar bu şekilde var eden zâtın bu işte hiçbir ortağı yoktur, dolayısıyla O'ndan başka ibadete lâyık bir ilâh da yoktur. Haşr sûresindeki âyette ise aynı isim Melik ve Kuddûs gibi celâl isimleriyle yan yana zikredilir; Sa'dî'nin bu âyetteki açıklamasına göre her şey O'nun emrine boyun eğmiş, hiçbir varlık O'na üstün gelememiştir. Âl-i İmrân âyetinde Azîz'in Hakîm ismiyle birlikte gelmesi, muhtasar tefsirin de vurguladığı gibi, bu gücün asla keyfî olmayıp yaratmada ve şeriatta hikmetle iç içe olduğunu gösterir. Ehl-i sünnet, bu izzeti herhangi bir mahlûkun gücüyle kıyaslamadan, keyfiyetini sormadan ve mânasını başka yöne çevirmeden Allah'a nispet eder.

Kul, kendi zaafını ve aczini bildiği her durumda gerçek gücün ve izzetin yalnız Allah'ta olduğunu hatırlayarak boyun eğmesi gereken tek merciin O olduğunu kabul eder; kendi şeref arayışını da ancak O'na kulluk ve itaatte arar.

Dilediğini yapan, kırıkları onaran.

Haşr sûresinde Cebbâr ismi, Azîz isminin hemen ardından yer alır; Sa'dî'nin bu âyetteki açıklamasına göre önce bütün kulların O'nun emri altında bulunup boyun eğdiği, mahlûkatın tamamının O'na itaat ettiği anlatılır. Aynı tefsirde ismin bir başka boyutu daha geçer: Sa'dî, Cebbâr'ı aynı zamanda kırık kalplileri onaran, gönlü perişan olanı zenginleştiren Allah olarak açıklar. Muhtasar tefsirin ifadesiyle Allah, her şeye ululuğuyla üstün gelen Cebbâr'dır. Ehl-i sünnet, bu ismin hem boyun eğdirme hem de onarma yönünü, bir insanın gücüne veya şefkatine benzetmeden ve keyfiyetini araştırmadan Allah'a has kılar.

Kul, dünyada kırılan, kesilen, tükenen ne varsa onu gerçekten onaracak olanın yalnız Cebbâr olduğunu bilerek kırgın kalbini önce O'na açar; O'nun karşısında ise büyüklenmeden, bütün varlığın boyun eğdiği bu kudret karşısında acziyetini kabul eder.

Büyüklük ancak kendisine yaraşan.

Mütekebbir, insanlarda yerilen bir sıfatla aynı kökten gelse de Allah için tam tersi bir anlam taşır: Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi bu büyüklük, kusurdan, zulümden ve haksızlıktan münezzeh bir azamettir, oysa kulun büyüklenmesi tam da bunlara bulaşmasından ötürü yerilir. Haşr sûresinin bu âyeti ismi Azîz ve Cebbâr isimleriyle yan yana zikredip 'Allah puta tapanların ortak koştukları şeylerden münezzehtir' diyerek bitirir; Sa'dî'nin ifadesiyle büyüklük ve azamet yalnız Allah'a mahsustur. Muhtasar tefsirin vurguladığı üzere isim burada doğrudan müşriklerin koştuğu ortakların reddiyle birlikte gelir; yani Mütekebbir, başka hiçbir varlığın büyüklük iddiasına yer bırakmayan bir isimdir. Ehl-i sünnet bu ismi de diğer sıfatlar gibi teşbihsiz ve tekyifsiz kabul eder; kulun tekebbürü yerilirken Allah'ın büyüklüğü övülür, çünkü ikisi arasında hiçbir ortaklık yoktur.

Kul, bu ismi anarken kendi nefsindeki kibirden arınmaya, büyüklüğün yalnız Rabbine ait olduğunu kalbiyle tasdik etmeye çağrılır. Namazının her rükninde tekbir getirip 'Allahu ekber' derken bu ismi en canlı biçimde yaşar; kendi küçüklüğünü ve Allah'ın büyüklüğünü böylece tekrar tekrar idrak eder.

Her şeyi yoktan var eden.

En'âm sûresindeki âyet, Hâlık ismini yalnız bir bilgi cümlesi olarak değil, doğrudan bir hükmün gerekçesi olarak zikreder: Rabbin her şeyin yaratıcısı olduğu söylenir söylenmez hemen ardından yalnız O'na ibadet edilmesi emredilir. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi yaratma ile ibadet arasındaki bu bağ, rububiyeti kabul edip uluhiyeti reddetmenin akılla bağdaşmayacağını gösterir. Haşr sûresinde ise Hâlık ismi Bâri' ve Musavvir isimleriyle birlikte anılır; İbn Kesîr'in aktardığı bu sıralama, yaratmanın ayrı aşamalarını -var etme, kusursuzca inşa etme, şekil verme- bir arada hatırlatır. Sa'dî'nin de vurguladığı gibi göklerin ve yerin yaratılışında Allah'a hiçbir ortak yoktur; Hâlık ismi bu yönüyle yalnız bir kudret bildirimi değil, kulu tevhide çağıran bir delildir.

Kul, kendisini ve çevresindeki her şeyi yaratanın yalnız Allah olduğunu bildiğinde, ne yaratılışında ne de rızkında başka bir güce yönelmez. En'âm âyetinin doğrudan bağladığı gibi bu bilgi kulu ibadeti yalnız Allah'a has kılmaya götürür; çünkü yaratmada tek olan, kulluğu hak etmede de tektir.

Yarattıklarını kusursuzca var eden.

Haşr sûresinin bu âyetinde Bâri' ismi Hâlık ve Musavvir isimleriyle birlikte zikredilir; Sa'dî'nin tefsirinde belirttiği gibi bu üç isim yaratma, idare ve takdir etmekle ilgilidir ve hiçbirinde Allah'a ortak yoktur. Bâri' ismi dilde 'berâ' kökünden gelir; bu kök bir şeyi kusurdan temizlenmiş, âzâları birbiriyle tam uyumlu bir bütün hâlinde ortaya çıkarmayı çağrıştırır. İbn Kesîr'in de aktardığı üzere en güzel isimlerin tamamı O'nundur ve hiçbirinde herhangi bir eksiklik bulunmaz; Bâri' ismi bu kemalin yaratma fiiline yansıyan bir yüzüdür. Muhtasar tefsirin ifadesiyle Allah yarattıklarını yoktan var edip dilediği gibi şekillendirendir; bu düzenli ve amaçlı yaratılış, tesadüfü değil hikmeti gösterir.

Kul, kendi bedenindeki âzâların birbiriyle uyumlu, ölçülü ve kusursuz bir düzen içinde yaratıldığını fark ettikçe bunu Bâri' ismine bağlayıp şükreder. Bir eksiklik veya hastalıkla sınandığında da bilir ki bu, yaratılıştaki kusursuzluğu çürütmez; Bâri' hikmetiyle her şeyi yerli yerince var edendir.

Her varlığa kendine has sûret veren.

Musavvir ismi Haşr sûresinin bu âyetinde Hâlık ve Bâri' isimlerinin hemen ardından, üçüncü sırada zikredilir; Sa'dî bu üç ismi tefsirinde teker teker açıklamıştır. Sa'dî'ye göre Hâlık her şeyi yaratan, Bâri' bütün varlıkları yoktan var eden, Musavvir ise onlara kendine has sûret ve şekil verendir. Âyetin devamında göklerde ve yerde bulunan her şeyin Allah'ı tesbih ettiği belirtilir; muhtasar tefsirin ifadesiyle bu, yaratılan her sûretin kendi hâliyle de Rabbine boyun eğdiğini gösterir. Varlıklardaki sûret çeşitliliği bu yüzden kör bir rastlantı değil, Musavvir isminin doğrudan bir eseridir.

Kul, aynadaki kendi yüzüne veya bir başka insanın çehresine baktığında, o kendine has sûreti verenin Musavvir olduğunu hatırlar ve kendi hâline rızâ ile bakar. Başkasının görünüşünü diline dolamaktan sakınır; çünkü her sûret doğrudan Musavvir isminin bir eseridir.

Günahları tekrar tekrar bağışlayan.

Nûh sûresindeki âyet, Gaffâr ismini soyut bir tanım olarak değil, bizzat bir peygamberin kavmini yıllarca süren davetinin özü olarak nakleder; Sa'dî'nin belirttiği gibi Nûh bu ismi anarak kavmini önce günahı terk etmeye, sonra bağışlanma dilemeye çağırmıştır. Aynı sûrenin devamında mağfiret dilemenin bereketli yağmur, mal ve evlatla mükâfatlandırılacağı vaad edilir; bu, Gaffâr isminin yalnız âhireti değil dünyevî hâli de kuşattığını gösterir. Zümer sûresinde ise isim, gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı emrine boyun eğdiren Azîz isminin hemen ardından zikredilir; bu sıralama, bağışlamanın bir güçsüzlükten değil, hiçbir şeyin karşı koyamayacağı bir kudretten geldiğini bildirir. Sa'dî'nin naklettiği üzere bu mağfiret, tevbe edip iman eden ve salih amel işleyen kula mahsustur; Gaffâr günahı hafife almaz, tevbeyi şart koşar.

Kul, işlediği günah ne kadar çok olursa olsun Nûh'un kavmine öğrettiği 'Rabbinizden mağfiret dileyin' çağrısını kendi nefsine tekrarlar ve istiğfarı dilinden düşürmez. Günahının çokluğu karşısında ümitsizliğe kapılmaz; çünkü Gaffâr, samimi bir tevbeye karşılık vermekten asla yorulmayandır.

Her şeye galip ve hâkim olan.

«Kahhâr» ism-i mübalağa kalıbındadır; Sa'dî'nin Ra'd sûresi tefsirinde açıkladığı gibi her yaratığın üzerinde onu boyunduruğu altına alan bir başka güç bulunabilir, fakat bu silsile nihayetinde yalnız ve mutlak kahır sahibi olan Allah'ta son bulur. İbn Kesîr'in naklettiği âyette Allah'ın her şeyi yarattığı ve Vâhid ile Kahhâr olduğu bir arada zikredilir; Sa'dî'ye göre bu iki sıfat birbirinden ayrılmaz, çünkü mutlak galebe ancak mutlak bir olan Zât'a mahsustur. Aynı âyet, Allah'a ortak koşulan varlıkların hiçbirinin yaratma gücüne sahip olmadığını akli bir delille ortaya koyarak onlara ibadetin bâtıl olduğunu gösterir. Sa'dî'nin Abese sûresi tefsirinde naklettiği üzere, nankörlüğü yüzünden kınanan insanın bir nutfeden yaratılışından ölümüne ve yeniden dirilişine kadar bütün safhaları yalnız Allah'ın elindedir, bunda hiçbir ortağı yoktur. Böylece büyüklenen insan dahi, farkında olsun olmasın, mutlak biçimde Kahhâr'ın tasarrufu altındadır.

Kul, zalimler karşısında çaresiz kaldığında da kendi nefsinin kibriyle mücadele ederken de gerçek galebenin yalnız Kahhâr'a ait olduğunu bilir; bu yüzden ne zulme boyun eğer ne de kendi gücüne güvenir. Bu isim, kalpteki her türlü büyüklenmeyi kırıp yalnız Allah'a karşı boyun eğmeyi öğütler.

Karşılıksız sonsuz ihsan eden.

Sa'dî'nin Âl-i İmrân tefsirinde açıkladığı üzere, ilimde derinleşmiş kullar kalplerinin haktan sapmaması ve kendilerine rahmet bağışlanması için tam bu isimle seslenerek duâ ederler; çünkü hidayetin devamı da rahmet de kulun kendi çabasıyla hak edebileceği bir şey değil, sırf bir bağıştır. İbn Kesîr'in de naklettiği gibi bu duâda Allah'tan kendi katından rahmet istenmesi, Vehhâb isminin yalnız maddi nimetleri değil, kalbin doğru üzere sabit kalmasını da kapsadığını gösterir. Sâd sûresinde ise bu isim, peygamberliğin bizzat kendisi için kullanılır; müşrikler vahyin Muhammed'e -sallallahu aleyhi ve sellem- verilmesine itiraz ettiklerinde, Sa'dî'nin belirttiği gibi Kur'ân onlara Rablerinin rahmet hazinelerinin kendi ellerinde olmadığını, kime dileyeceğine yalnız Vehhâb'ın karar verdiğini hatırlatır. Böylece Vehhâb ismi, kalbin küçük bir sükûnetinden peygamberlik gibi en büyük bir ihsana kadar, her bağışın tek kaynağının Allah olduğunu öğretir.

Kul, kalbinin hidayet üzere sabit kalmasını bile kendi gayretine değil Vehhâb'ın lütfuna bağlı bilerek Âl-i İmrân'daki bu duâyı sık sık tekrarlar. Eline geçen her nimeti -maddi olsun manevi olsun- hak ettiği bir karşılık değil, sırf bir bağış sayıp şükürle karşılar.

Bütün mahlûkatın rızkını veren.

Zâriyât sûresinde bu isim Zü'l-Kuvveti'l-Metîn sıfatıyla yan yana zikredilir; Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi rızkı ulaştırmak da dağılmış bedenleri toplayıp yeniden diriltmek de aynı sınırsız kudretin bir tecellisidir. İbn Kesîr'in naklettiği âyet, cinleri ve insanları yalnız kendisine ibadet etsinler diye yaratan Allah'ın onlardan hiçbir rızık istemediğini, bilakis rızkın tek kaynağının bizzat kendisi olduğunu bildirir. Sa'dî bu âyetin öncesinde, kulluğun asıl gayesinin Allah'ı tanımak olduğunu, rızık endişesinin ise mahlûkata değil yalnız Rezzâk'a yönelmesi gerektiğini vurgular. Hac sûresindeki âyet doğrudan rızıktan söz etmese de, ibadet yerlerini zâlimlerin elinden koruyan Kavî ve Azîz olan Allah'ın aynı zamanda bütün canlıların rızkını üstlenen güçlü ve sağlam kudret sahibi olduğunu hatırlatır; koruyucu güç ile rızık veren güç, tek bir kudretin farklı tecellileridir.

Zâriyât âyetinin bildirdiği gibi kul, rızkını kazanmak için meşru sebeplere sarılır ama kulluğunu asla rızık kaygısına alet etmez; çünkü rızkı zaten üstlenen Rezzâk'ın kendisinden istediği tek şey ibadettir. Bu bilinç, ne çalışmayı bırakan bir tembelliğe ne de rızık endişesiyle haddi aşan bir hırsa kapı aralar.

Her türlü müşkülü açan, hükmeden.

Arapçada fetih yalnız açmak değil, iki taraf arasında hükmedip ayırmak anlamına da gelir; Sebe sûresindeki bu âyette isim tam bu ikinci anlamıyla, müşriklerle mü'minler arasındaki ihtilafı kıyamet günü kesin olarak çözecek hâkim mânasında kullanılır. Sa'dî'nin tefsirinde belirttiği gibi, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- burada müşriklere dünyadaki tartışmanın bir sonuca varamayacağını, zira zahire göre işleyen dünya hükümlerinin ötesinde asıl ve kesin hükmün âhirette en adaletli hâkim olan Allah tarafından verileceğini söylemekle emrolunmuştur. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere âyet, Fettâh ismini Alîm ismiyle birlikte zikreder; çünkü hakkıyla ve adaletle hükmetmek, meselenin bütün gizli-açık yönlerini eksiksiz bilmeyi gerektirir. Böylece Fettâh, yalnız sıkıntıları açan değil, insanlar arasındaki en çözümsüz görünen ihtilafları dahi hakkıyla çözecek olan hâkim-i mutlaktır.

Kul, haksızlığa uğradığında ya da bir meselenin dünyada adil biçimde çözülemeyeceğini hissettiğinde, nihai ve kesin hükmün Fettâh'a ait olduğunu bilerek sabreder. Kararı öfkeyle kendi eline almak yerine, meseleyi duâ ve tevekkülle O'na havale eder.

Her şeyi hakkıyla bilen.

Bakara sûresinde melekler, Âdem'e öğretilen isimleri bilemeyince kendi ilimlerinin sınırlı, Allah'ın ilminin ise mutlak olduğunu itiraf ederler; Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi Alîm ismi, gökte ve yerde zerre kadar ve ondan da küçük hiçbir şeyin O'ndan gizli kalmadığını bildirir. İbn Kesîr'in naklettiği bu kıssada Âdem'in meleklere üstünlüğü de doğrudan ilimle, yani Allah'ın kendisine öğrettiği isimlerle ortaya çıkar. Mücâdile sûresinde ise bu isim, üç veya beş kişinin gizli fısıldaştığı her mecliste Allah'ın dördüncüleri veya altıncıları olduğunu bildiren âyetle pekişir; Sa'dî bu beraberliğin bir mekân beraberliği değil, ilim ve ihata beraberliği olduğunu özellikle belirtir. Ehl-i sünnet de Allah'ın kullarıyla bu şekildeki beraberliğini asla bir mekâna sığma veya bitişme olarak değil, sınırsız ilminin her şeyi kuşatması olarak anlar.

Kul, en gizli fısıltısının bile Alîm tarafından bilindiğini hatırladıkça, yalnız kaldığında da bir topluluk içindeyken de niyetini ve davranışını aynı ihtimamla gözetir. Bu isim ona, kimse görmese de Allah'ın gördüğü bilinciyle sürekli bir murâkabe ve ihlas hali kazandırır.

Dilediğinde rızkı ve ruhu kısan.

Âyette geçen «يَقْبِضُ» fiili, rızkı dilediği kulundan dilediği ölçüde çekip alma yetkisinin yalnız Allah'a ait olduğunu bildirir. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi, rızkın Allah'ın dilemesiyle daraltılması Bakara sûresinde infak emrinin hemen ardından zikredilir; çünkü fakir düşme korkusu kulu Allah yolunda harcamaktan alıkoyan en büyük sebeptir ve Yüce Allah, zenginliği de fakirliği de kendi elinde tuttuğunu haber vererek bu korkuyu gidermektedir. Bu âyetin tefsirinde de belirtildiği gibi bu daraltma keyfî değildir, hikmet ve adaletle örülüdür. Klasik anlayışta Kâbıd ismi yalnız rızıkla sınırlı tutulmaz; ölüm anında ruhların kabzedilmesi de bu ismin bir tecellisi sayılır. Ehl-i sünnet, bu tür fiilî isimleri zâtî sıfatlar gibi teşbih ve tekyif olmaksızın, zâhir mânasıyla kabul eder.

Kul, rızkı daraldığında bunu Kâbıd isminin hikmetli bir tasarrufu bilerek sabreder ve fakirlik korkusuyla Allah yolunda infaktan geri durmaz. Ecelinin yaklaştığını hissettiğinde de ruhunun ancak O'nun kabzıyla alınacağını bilerek ölüme teslimiyetle hazırlanır.

Dilediğinde rızkı ve rahmeti genişleten.

Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde hatırlattığı gibi, Allah yolunda verilen bir sadakanın yedi başak veren ve her başağında yüz tane taşıyan bir tohuma benzetilmesi, Bâsıt isminin nasıl kat kat bir bollukla tecelli ettiğini gösterir. Âyette geçen «يَبْسُطُ» fiili, rızıktaki genişliğin de tıpkı darlık gibi Allah'ın dilemesine bağlı olduğunu, kulun bunu kendi gücüyle sağlayamayacağını bildirir. İbn Kesîr'in naklettiği üzere âyet, Allah'ın hem daraltan hem bollaştıran olduğunu bir arada zikrederek iki hâlin de aynı kudretten çıktığını gösterir. Bu âyetin tefsirinde de belirtildiği gibi bu genişletme de hikmet ve adaletle gerçekleşir, sebepsiz ya da rastgele değildir. Ehl-i sünnet, Bâsıt ismini de diğer fiilî isimler gibi teşbihe ve keyfiyet sorgulamasına girmeden, Allah'ın azametine yaraşır şekilde kabul eder.

Kul, eli darda kaldığında karamsarlığa kapılmaz; Bâsıt ismi, en dar günün ardından Allah'ın dilerse rızkı ve rahmeti kat kat genişletebileceğinin güvencesidir. İnfak ederken de fakirlik korkusuna kapılmaz, çünkü verdiğini kat kat iade edecek olan yine O'dur.

Dilediğini alçaltan.

Bu kıssanın tefsirinde Sa'dî'nin naklettiği üzere, Firavun ve ordusu Mûsâ ile İsrailoğullarının peşine kibir ve öfkeyle düştüklerinde, Allah denizi üzerlerine kapatarak hepsini boğdu ve içlerinden tek bir kişi bile kurtulamadı. Yine Sa'dî'nin belirttiği gibi bu âkıbetin sebebi Firavun'un kendi kavmine küfrü süslü göstermesi, Mûsâ'nın getirdiklerini küçümsemesi ve halkını hafife alacak kadar büyüklenmesiydi. Kıssa, azgınlığı ve zulmüyle yücelmeye çalışan bir hükümdarın, Allah'ın dilemesiyle bir anda nasıl helâk edilip alçaltılabileceğini gözler önüne serer. Hâfıd ismi böylece yalnız soyut bir sıfat değil, tarihte fiilen tecelli etmiş bir kudret olarak anlaşılır; alçaltma da tıpkı yükseltme gibi Allah'ın adaletinin bir tezahürüdür, keyfî bir güç gösterisi değildir. Ehl-i sünnet, bu ismi de teşbihe sapmadan, Allah'ın mutlak kudret ve adaletinin bir yansıması olarak kabul eder.

Kul, güç ve makam sahibi olduğunda bunun Hâfıd isminin karşısında yalnızca geçici bir emanet olduğunu bilir, Firavun gibi büyüklenmekten sakınır. Zulme uğradığında da zalimin er ya da geç alçaltılacağını Hâfıd isminin bir tecellisi bilerek ümitsizliğe kapılmaz.

Dilediğini yücelten.

Âyette geçen «يَرْفَعِ» fiili, yükselmenin soy, mal veya makamla değil, iman ve ilimle gerçekleştiğini bildirir. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi, meclislerde kardeşine yer açmak ve kalkılması istendiğinde nezaketle kalkmak gibi küçük görünen bir edep bile sahibini Allah katında yükseltir; çünkü böyle bir edebe riayet etmek ilmin ve imanın bir meyvesidir. Yine Sa'dî'nin vurguladığı gibi Yüce Allah, iman ve ilim ehlini kendilerine bahşettiği iman ve ilim payı oranında derece derece yükseltir. Bu âyetin tefsirinde de belirtildiği üzere söz konusu yükselme yalnız âhirete has değildir, dünya hayatında da bir genişlik olarak karşılığını bulur. Râfi' ismi, kulun asıl yükselişi makam ve mevkide değil, ilimde ve Allah'a yakınlıkta aramasını öğütler.

Kul, ilim meclislerinde edebe riayet etmeyi, büyüklerine ve kardeşlerine yer açmayı, Râfi' isminin kendisini yükseltmesine vesile bir amel bilir. Makam ve şöhret peşinde koşmak yerine ilimde derinleşmeyi gerçek yükselişin yolu sayar.

Dilediğine izzet veren.

Âyet, Resûlullah'a Rabbini «Ey mülkün sahibi Allah'ım» diye çağırmayı öğretir; izzet ve zillet de işte bu mutlak mülkün kapsamına dahildir, yani kulun aziz kılınması mülkün hakiki sahibinden başka hiçbir güce ait değildir. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi hükümranlığı verme, çekip alma, aziz kılma ve zelil kılma yetkisi öylesine Allah'a hastır ki bu durum ne Ehl-i Kitab'ın ne de başka hiç kimsenin temennileriyle değişebilir. Bu âyetin tefsirinde de vurgulandığı üzere bu aziz kılma keyfî bir tercih değil, Allah'ın hikmeti ve adaletiyle örülü bir tasarruftur. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere âyet, mülkü elinde tutanın izzeti de zilleti de dilediği gibi dağıtan aynı zât olduğunu, ikisinin de başka hiçbir sebebe değil doğrudan O'nun meşîetine bağlı bulunduğunu ortaya koyar. Muizz ismi, kulun izzet arayışını dünyevi güç ve itibardan çevirip yalnız Allah'a kulluğa yöneltir.

Kul, gerçek izzetin rütbe ya da soyda değil, yalnız Rabbine kullukta olduğunu bilerek makam hırsından uzak durur. Zillete düşmekten korktuğunda da bunu değiştirecek yegâne merciin, dua ile yöneleceği Allah olduğunu unutmaz.

Dilediğini zillete düşüren.

Bu isim, mülkün tek sahibinin Allah olduğunu bildiren Âl-i İmrân âyetinde El-Muizz ismiyle yan yana, aynı cümle içinde geçer. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi izzet vermek ile zillete düşürmek, ulvî ve süflî âlemi çekip çeviren aynı mutlak hükümranlığın iki tecellisidir ve bu tasarruf ne Ehl-i Kitab'ın ne de başka birinin temennisine göre değil, Allah'ın kendi emri ve tedbiriyle gerçekleşir. Muhtasar tefsirin vurguladığı gibi bir kimseyi alçaltması keyfî bir iş değildir, O'nun hikmeti ve adaletiyle örtüşen bir tasarruftur. Böylece El-Müzil ismi, kulun izzet veya zilletinin kaynağını görünürdeki mal-mülk ve makamda değil, Allah'ın takdirinde aramasını hatırlatır.

Kul, izzetin de zilletin de sebeplerde değil yalnız Allah'ın elinde olduğunu bilerek makamda, malda veya insanların takdirinde izzet aramaktan vazgeçer. Asıl zilletin günah ve isyanda olduğunu fark ederek ondan Allah'a sığınır.

Her sesi işiten.

Bu ismin sabit noktası, İbrahim ile İsmail'in Kâbe'nin temellerini yükseltirken ettikleri duadır; Sa'dî'nin belirttiği gibi onlar bu işi bir korku ve umut hâli içinde sürdürürken duayı 'Sen işitensin, bilensin' diyerek bitirmişlerdir, çünkü amellerinin kabulünü ancak kendilerini işiten bir Rabbe arz edebilirlerdi. İbn Kesîr'in naklettiği de aynı sahneyi doğrular: iki peygamber, Beyt'in inşasını sürdürürken bile kendi amellerine değil, yalnız Allah'ın işitmesine ve bilmesine güvenmişlerdir. Mâide sûresindeki 'işittik ve itaat ettik' ahdi ise Sa'dî'nin açıkladığı üzere yalnız dille söylenmiş bir söz değil, Allah ve Rasûlü'ne itaate bağlı kalma taahhüdüdür ve bu taahhüt de göğüslerdekiyle birlikte Allah'a malumdur. Es-Semî' ismi böylece kulun ne duasının ne de verdiği sözün boşlukta kaybolmadığını, ikisinin de işitilip gözetildiğini bildirir.

Kul, en meşakkatli işlerin ortasında bile duasının boşa gitmediğini bilerek İbrahim ile İsmail gibi işine 'Sen işitensin' güveniyle başlar. Verdiği sözün ve ahdin de Allah tarafından işitilip gözetildiğini bilerek sözünde durmaya özen gösterir.

Her şeyi hakkıyla gören.

Bakara sûresinde bu isim, namaz ve zekât emrinin hemen ardından zikredilir; Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde vurguladığı gibi kulun önceden gönderdiği hiçbir hayır Allah katında kaybolmaz, aksine tam ve eksiksiz olarak tespit edilmiş bulunur. Muhtasar tefsirin ifadesiyle bu görme yalnız bir müşahede değildir, kıyamet gününde karşılığı eksiksiz verilecek bir kayıttır. Hucurât sûresinde ise Sa'dî'nin belirttiği gibi Allah mahlûkata gizli kalan en ince ayrıntıları bile bilir, amelleri tek tek kaydeder ve karşılıklarını eksiksiz verir. Aynı sûrede bedevîlerin diliyle söyledikleri 'iman ettik' sözünün henüz kalplerine yerleşmediğinin hatırlatılması, El-Basîr isminin yalnız görünen ameli değil kalpteki hakikati de gördüğünü ortaya koyar.

Kul, en gizli işlediği hayrın da günahın da Allah tarafından görülüp kaydedildiğini bilerek amelini insanların gözü için değil O'nun görmesi için ihlasla yapar. Kalbindeki hakikatin dışa vurduğu sözlerden çok daha iyi bilindiğini fark ederek gösterişten kaçınır.

Son ve kesin hükmü veren.

Bu isim En'âm sûresinde, Kur'an'ın açıklanmış bir kitap olarak indirilişiyle birlikte zikredilir; Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi yaratılmışların bütün hükümleri, tedbirleri ve iradeleri eksik ve kusurludur, gerçek hakem olmaya ehil olan yalnız Allah'tır. Sa'dî'nin ifadesiyle O'nun hükmünün bu kemalde olması hikmet ve rahmeti kuşatmasındandır; yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir, hiçbir ortağı yoktur. Müteakip âyette Rabbin sözünün doğruluk ve adalet bakımından eksiksiz olduğu, kimsenin bu sözü değiştiremeyeceği bildirilir. El-Hakem ismi böylece yalnız kıyamet günündeki nihai hükmü değil, Kur'an'da açıklanan şer'î hükmü de kapsar ve kulu Allah'ın kitabından başka bir hakeme başvurmaktan sakındırır.

Kul, aile veya toplum içindeki bir anlaşmazlıkta önce Allah'ın kitabına ve onun açıkladığı hükme başvurur, beşerî görüş ve heveslerini bu hükmün önüne geçirmez. Dünyada haksızlığa uğrasa bile nihai ve kesin hükmün yalnız Allah'a ait olduğunu bilerek âhiretteki adil hükmü sabırla bekler.

Mutlak adalet sahibi.

Bu isim, En'âm sûresinde bir önceki âyetin Allah'tan başka hakem aranamayacağını bildirmesinin hemen ardından, Rabbin sözünü niteleyen âyette geçer. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı gibi adalet burada iki yönlüdür: Allah'ın verdiği haberlerdeki doğruluk ve emir-yasaklarındaki adalet. Sa'dî'ye göre Allah'ın kitabındaki haberlerden daha doğru, hükümlerinden daha adil bir söz düşünülemez; bu yüzden hiç kimse O'nun sözlerini değiştirmeye güç yetiremez. Muhtasar tefsirin de belirttiği gibi bu adalet edilgen bir sıfat değildir, sözlerini değiştirmeye kalkışanları cezalandıracak kadar faal ve koruyucudur. El-Adl ismi, Allah'ın ne bir haberinde yalana ne de bir hükmünde haksızlığa yer bıraktığını, O'ndan sadır olan her şeyin tam bir denge ve ölçü üzere olduğunu bildirir.

Kul, başına gelen bir musibet veya haksız görünen bir olayda dahi Allah'ın hükmünde zerre kadar zulüm olamayacağını bilerek isyan etmez, O'nun adaletine gönülden teslim olur. Kendi alışveriş, şahitlik ve hükümlerinde de adaletten ayrılmamaya çalışır, çünkü zulümden en uzak olan Rabbin razı olduğu ahlâk budur.

İnce işleri hikmetle yürüten, lütufkâr.

Latîf ismi Şûrâ sûresinde, rızkın dilediğine verildiğini bildiren âyette Kavî ve Azîz isimleriyle aynı bağlamda anılır. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı üzere lütuf, kulun bilmediği ve ummadığı yerlerden ona hayır ulaştırmayı, kalplerdeki gizlilikleri ve gizli hâlleri bilmeyi ifade eder. Sa'dî'nin verdiği örneklere göre bu lütuf; kulun fıtratında var olan bir yolla hakka yöneltilmesi, melekler vasıtasıyla kalbine sebat verilmesi ve önüne günahtan alıkoyan sebepler konulması şeklinde tecelli eder. Aynı âyette rızkın dilediğine verildiğinin belirtilmesi, bu lütfun hikmetle iç içe olduğunu, bazen kulu isyandan korumak için rızkın daraltılmasının da bu lütfun bir parçası olduğunu gösterir. İbn Kesîr'in de aynı âyette naklettiği gibi Allah bu lütfuyla birlikte Kavî ve Azîz'dir; yani lütuf bir zaaftan değil, sınırsız güç ve izzetten kaynaklanır.

Kul, rızkının daralmasını bile Latîf isminin hikmetiyle okuyup sabreder, çünkü bu daralmanın ardında görünmeyen bir hayır olabileceğini bilir. Ummadığı yerden gelen her kolaylıkta ise bu ismi hatırlayıp şükre yönelir.

Her şeyin iç yüzünden haberdar.

Hac sûresinde Habîr ismi, gökten inen suyun ölü toprağı yeşertmesi tasvirinin hemen ardından Latîf ismiyle birlikte zikredilir. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı üzere Habîr, işlerin sırlarını, kalplerin gizlediklerini ve her şeyin örtülü saklı yönünü bilen demektir. Aynı âyetteki yeşeren toprak misali, görünürde ölü ve hareketsiz olanın ardındaki gizli hayattan, toprağın içinde saklı duran tohumdan haberdar olan bir ilmi de hatırlatır. Habîr'in bilgisi yalnız dıştan görünene değil, kalplerin içinde sakladığına ve niyetlerin derinliğine uzanır; Ehl-i sünnet bu ismi, Allah'ın ilminin yaratılmışların ilmiyle kıyaslanamayacak bir kuşatıcılıkta olduğunu, keyfiyetini sormaksızın kabul eder. Muhtasar tefsirin de belirttiği gibi, yağmuru indirip yeryüzünden bitkiyi çıkaran Allah kullarının faydalarını en iyi bilendir ve hiçbir şey O'na gizli kalmaz.

Kul, kalbinde gizlediği niyet ve düşüncelerin dahi Habîr olan Allah'tan saklı kalmayacağını bilerek gizli-açık her hâlinde ihlâsı gözetir. Sıkıntısının görünmeyen sebeplerini bilemediğinde dahi, işin iç yüzünü en iyi bilenin O olduğuna güvenip işini O'na havale eder.

Cezalandırmakta acele etmeyen.

Bakara sûresindeki bu âyet, Halîm ismini dil alışkanlığıyla ağızdan kaçan kasıtsız yeminlerin affedildiği bağlamda, Gafûr ismiyle birlikte zikreder. Sa'dî'nin tefsirinde belirttiği üzere Halîm, isyan edeni cezalandırmakta acele etmeyen, ona mühlet veren ve kusurunu örten demektir. Sa'dî'nin özellikle vurguladığı nokta şudur: Allah, kulunu cezalandırmaya tam manasıyla muktedirken ve kul O'nun mutlak egemenliği altındayken yine de affeder; halîm oluş bir güçsüzlükten değil, kudretin yanında sergilenen bir sabır ve bağıştan kaynaklanır. Muhtasar tefsirin de belirttiği gibi bu âyet kasıtsız yeminle kasıtlı yemini ayırır; sorumluluk kalbin niyetine bağlıdır, Halîm isminin devreye girdiği yer de tam bu noktada kulun zaaflarına gösterilen müsamahadır. Ehl-i sünnet, Allah'ın bu hilmini bir ilgisizlik veya günahı önemsememe olarak değil, kulun tövbesine fırsat tanıyan hikmetli bir erteleme olarak anlar.

Kul, bir günah işlediğinde Halîm isminin kendisine tanıdığı mühleti bir gaflet fırsatı değil, hemen tövbeye koşma çağrısı olarak görmelidir. Başkalarının kusurlarına öfkeyle değil sabırla yaklaşmak da, kulun Halîm ismine kendi ahlakında bir pencere açmasıdır.

Sonsuz büyüklük sahibi.

Azîm ismi Kur'an'ın en büyük âyeti olarak bilinen Âyetü'l-Kürsî'nin sonunda, Aliyy ismiyle birlikte zikredilir; Sa'dî'nin naklettiği üzere Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem bu âyetin Kur'an'daki âyetlerin en büyüğü olduğunu haber vermiştir. Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi Azîm, azamet, kibriyâ, şan, şeref ve üstünlük sıfatlarının tümüne birden sahip olmak anlamına gelir; bu büyüklük, âyetin öncesinde sayılan Hayy ve Kayyûm oluş, göklerin ve yerin mülkiyeti, kürsînin gökleri ve yeri kuşatması gibi sıfatların âdeta zirvesidir. Sa'dî'nin ifadesiyle, ârifler her şeyin büyüklüğü ne kadar tasavvur edilemez görünse de bunun O'nun azameti yanında bir hiç kaldığını idrak eder; kalpler bu yüzden O'nu sever, ruhlar O'na tazim gösterir. Ehl-i sünnet, Allah'ın büyüklüğünü herhangi bir mahlûkun büyüklüğüyle kıyaslamadan, keyfiyetini sormadan ve mânasını başka bir şeye çevirmeden, âyetin zâhirine göre kabul eder.

Kul, Âyetü'l-Kürsî'yi okuyup üzerinde düşündükçe kalbinin -Sa'dî'nin belirttiği gibi- yakîn, irfan ve iman ile dolduğunu, bu büyüklük karşısında dünyevî büyüklük iddialarının küçüldüğünü hisseder. Bu isim kulu, secdede ve duâda gerçek bir tevazu ve tazime, yani O'nun azameti önünde kendi küçüklüğünü kabullenmeye çağırır.

Çokça bağışlayan, örten.

Nahl sûresindeki bu âyet, Gafûr ismini soyut bir vaad olarak değil, işkenceye uğradıktan sonra hicret eden, Allah yolunda cihad eden ve sabreden kimselere has somut bir müjde olarak sunar. Sa'dî'nin tefsirinde belirttiği üzere bu mağfiret, kulun küçüğüyle büyüğüyle bütün günahlarını kapsar ve hoşa gitmeyen her şeyin ortadan kaldırılmasını da içine alır. Sa'dî'nin vurguladığı gibi hicret, cihad ve sabır burada mağfiretin sebepsiz değil, kulun bu zorlu imtihanlarda gösterdiği sadakatin bir karşılığı olarak geldiğini ortaya koyar. Muhtasar tefsirin belirttiği gibi âyetin ilk muhatapları, küfür sözünü söylemeye zorlanan ve buna dayanamayarak fitneye maruz kalan mazlum müminlerdir; Gafûr ismi böylece en ağır imtihanlarda dahi kulu ümitsizlikten çıkarır. Ehl-i sünnet bu ismi, Allah'ın günahları bir beşerin unutması veya önemsememesi gibi değil, dilediğini bağışlamaya kadir, azamet sahibi bir zâtın lütfu olarak, ta'til veya teşbihe yer bırakmadan anlar.

Kul, dini uğruna çektiği sıkıntı ve imtihanların ardından günahlarının Gafûr ismiyle bağışlanacağı ümidini asla yitirmemeli, bu ismi tövbeye koşmak için bir ertelemeye değil bir çağrıya dönüştürmelidir. Zorluk anında sabrederken bile Allah'ın mağfiretinin sadakatin karşılığı olarak geleceğini bilmek, kulun direncini artırır.

Az amele büyük karşılık veren.

Şükür kelimesi Kur'ân'da çoğunlukla kulun Rabbine karşı gösterdiği bir tavırdır; Fâtır sûresindeki bu âyet ise Şekûr ismiyle bu yönü tersine çevirip Allah'ın da kuluna karşı böyle bir vasfının bulunduğunu bildirir. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı üzere burada söz konusu olanlar Allah'ın Kitabını okuyan, namazını dosdoğru kılan ve rızkından gizli-açık infak edenlerdir; bunların ecri eksiksiz ödenir, üstelik Allah lütfundan fazlasını da ihsan eder. Sa'dî âyetin sonundaki Gafûr-Şekûr eşleşmesini de açıklar: Gafûr günahları bağışlaması, Şekûr ise az miktardaki iyiliği dahi kabul edip fazlasıyla mükâfatlandırmasıdır. Bu, Allah'ın kuluna muhtaç olduğu anlamına gelmez; O, hiçbir karşılığa ihtiyaç duymaksızın, sırf kereminden kulunun amelini büyütüp kat kat artırır. Ehl-i sünnet, Şekûr ismini de diğer bütün isim ve sıfatlar gibi teşbihe sapmadan, Allah'ın zâtına yakışır şekilde olduğu gibi kabul eder.

Kul, Şekûr isminden dolayı hiçbir hayrı -zâhiren ne kadar küçük görünürse görünsün- değersiz saymamalı, gizlide yaptığı ibadetin bile Allah katında zayi olmayacağına güvenmelidir. Bu isim aynı zamanda kulu, kendisine verilen az nimete dahi çokça şükretmeye teşvik eder; çünkü karşılığını en güzel şekilde veren Rabbine layıkıyla şükretmek kulun asıl görevidir.

Her bakımdan en yüce olan.

Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'in Kur'ân'ın en büyük âyeti olarak nitelendirdiği Âyetü'l-Kürsî, tevhid ve azamete dair pek çok hakikati bir arada zikrettikten sonra sûreyi Aliyy ismiyle noktalar. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı üzere Aliyy ismi üç yönden yüceliği bildirir: Allah zâtı itibarıyla bütün yaratılmışlardan üstündür, sıfatlarının kemâli bakımından yücedir ve bütün mahlûkatı emir ve hükmüne boyun eğdirmiş olması bakımından üstündür. Bu yücelik, âyette Hayy ve Kayyûm isimleriyle anlatılan kemâlin tabii bir sonucudur: Allah hiçbir mahlûka muhtaç değildir, bütün mahlûkat ise varlığını ve devamını O'na borçludur; O'nu ne uyuklama ne de uyku tutar, çünkü bunlar aczin alâmetleridir ve celâl sahibine ârız olmaz. Ehl-i sünnet, Allah'ın yüceliğini -Kürsî'nin gökleri ve yeri kuşatması örneğinde olduğu gibi- keyfiyetini sormaksızın ve hiçbir yaratılmışın yüksekliğine benzetmeksizin, geldiği şekliyle kabul eder. Sa'dî'nin de vurguladığı gibi bu âyeti düşünerek okuyan bir kalp yakîn ve iman ile dolar, çünkü burada anlatılan yücelik akılların idrak sınırlarını aşan bir azamettir.

Kul, Aliyy isminin azametini düşündükçe kendi acziyetini ve küçüklüğünü idrak eder; bu, kalbinde kibre değil tevazuya yol açar. Yeryüzünde ne kadar güçlü görünürse görünsün hiçbir gücün Allah'ın yüceliğine erişemeyeceğini bilen kul, ne zâlimin baskısı karşısında ümitsizliğe düşer ne de O'ndan başkasına boyun eğecek kadar küçülür.

Büyüklükte eşi olmayan.

Hac sûresindeki bu âyet Kebîr ismini, Hak ile bâtılın ayrıldığı bir bağlamda zikreder: Sa'dî'nin belirttiği gibi Allah hakkın ta kendisidir, evveli ve âhiri yoktur; O'ndan başka yalvarılan her varlık ise fâni olduğu için ona yapılan ibadet de bâtıldır. Sa'dî bu ismi tefsirinde üç yönden açıklar: Allah zâtı itibarıyla bütün yaratılmışlardan üstün olması, sıfatlarının kemâli ve bütün mahlûkatı hükmü altında tutması bakımından büyüktür. İbn Kesîr'in de bu âyette naklettiği üzere Kebîr ismi Aliyy ismiyle birlikte anılır; ikisi bir arada Allah'ın hem zâtındaki hem sıfatlarındaki büyüklüğü bildirir. Sa'dî'ye göre bu büyüklüğün hakikatini -mukarreb melekler ve gönderilmiş peygamberler dahil- Allah'tan başka hiç kimse tam olarak kavrayamaz; kula düşen, O'nu tazim edip yüceltmektir. Nitekim namazın rükünlerinde tekrarlanan tekbir, Sa'dî'nin ifadesiyle bu büyüklüğün ibadetlerdeki şiârıdır.

Kul, namazda ve hayatının dönüm noktalarında getirdiği tekbirle Allah'ın büyüklüğünü ilan eder; bu, dünyadaki hiçbir gücün, makamın veya zorluğun O'nun katında büyük sayılmayacağını kalbine yerleştirir. Kebîr ismini hakkıyla bilen kul ne kulların büyüklenmesinden ürker ne de nefsini büyük görme hastalığına düşer, çünkü asıl büyüklüğün yalnız Allah'a ait olduğunu bilir.

Her şeyi koruyup gözeten.

Hûd sûresindeki bu âyet, Hafîz ismini soyut bir sıfat olarak değil, Hûd aleyhisselâm'ın kendisini yalanlayan ve kendisine tuzak kurmaya çalışan kavmi karşısında söylediği bir güven cümlesi içinde zikreder. Sa'dî'nin bu kıssanın tefsirinde anlattığı üzere Hûd, tebliğ vazifesini tamamladıktan sonra kavmine, onların yüz çevirmesinin Allah'a hiçbir zarar veremeyeceğini, çünkü ne isyanın ne de itaatin O'na bir fayda ya da zarar getirmediğini haber vermiştir. Muhtasar tefsirin belirttiği gibi Hafîz ismi burada aynı zamanda Hûd'un, kendisine kurulan tuzaklara karşı Rabbi tarafından korunduğu güvenini de taşır. Sa'dî'nin vurguladığı gibi yeryüzünde hareket eden hiçbir canlı yoktur ki Allah'ın tasarrufu dışında kalsın; bu koruyup gözetme en küçük yaratıktan en büyüğüne kadar hiçbir istisna tanımaz. Bu isim, Allah'ın gözetiminin bir insanın dikkatinin dağılabilmesi gibi eksik veya kesintili olmadığını, hiçbir mahlûkun O'nun ilim ve murakabesinin dışına çıkamayacağını bildirir.

Kul, düşman veya tuzak karşısında kaldığında Hûd aleyhisselâm'ın örneğinde olduğu gibi kendini Hafîz olan Rabbine emanet eder; çünkü hiçbir tuzak O'nun izni ve gözetimi dışında gerçekleşemez. Aynı zamanda bu isim, kula emanet edilen her şeyi -bedenini, malını, sırrını, üzerine düşen görevi- Allah'ın kendisini de gözetlediği bilinciyle koruma sorumluluğu yükler.

Her varlığın rızkını takdir eden.

Nisâ sûresindeki bu âyet, Mukît ismini rızıktan çok, güzel veya kötü bir işe aracılık edenin o işten mutlaka bir pay alacağını bildiren bir hesap sahnesinde zikreder. İbn Kesîr'in ifadesiyle âyetteki Mukît, hem her şeye güç yetiren hem de kulların yaptıklarına nâzır olan anlamını taşır. Sa'dî'nin tefsirine göre bu isim, Allah'ın bütün amelleri gözetleyip tespit ettiğini ve herkese hak ettiği karşılığı eksiksiz vereceğini bildirir. Rızkı her canlının ihtiyacına göre takdir eden bu isim, aynı âyette kulun attığı en küçük hayır veya şer adımının karşılığını da ölçüp veren bir isim olarak görülür.

Kul, bir hayra veya bir kötülüğe aracılık ettiğinde bunun karşılıksız kalmayacağını bilerek hangi işe destek verdiğine dikkat eder. Rızkının ölçüsünü de amellerinin karşılığını da takdir eden Mukît'e güvenerek ne geçimi ne de yaptıklarının karşılığı konusunda kaygıya kapılmaz.

Kullarının hesabını gören, yeten.

Bu ismin geçtiği Nisâ sûresi âyeti, yetimlerin mallarını gözetme ve teslim etme hükümlerinin hemen sonunda gelir; âdeta insan gözetiminin ulaşamadığı yerde Allah'ın hesabının başladığını hatırlatır. İbn Kesîr'in de aktardığı üzere âyet, veliyi yetimin malına haksızca el uzatmaktan alıkoymak için hesap sorucu olarak Allah'ın kâfi geldiğini bildirir ve Hasîb ismini böylece bir caydırıcı olarak zikreder. Sa'dî'nin tefsirinde işaret ettiği gibi vasîlerin yetimin malını israf ederek yemesi Allah'tan korkmayan ve merhametsiz kimselerin işidir; oysa Hasîb ismi hiçbir emanetin O'nun gözetiminden kaçamayacağını bildirir. Muhtasar tefsirin vurguladığı üzere bu isim burada şahit tutma emriyle birlikte anılır: insanlar şahit ister, fakat asıl ve nihaî şahit ve hesap görücü Allah'tır. Hasîb ismi böylece hem yeten/kâfi gelen hem de hesaba çeken iki anlamı bir arada taşır; kul için bu, gizli-açık her amelin bir gün önüne konacağının bir hatırlatıcısıdır.

Kul, kimsenin görmediği bir işte bile emanete, özellikle yetim ve zayıfların hakkına riâyet etmeli; çünkü insan şahitliği yetmese de Hasîb olan Allah'ın hesabı her hâlükârda yeterlidir. Bu isim, kulu dünyada hesap verme kaygısından çok âhiretteki nihaî hesaba hazırlıklı yaşamaya çağırır.

Ululuk ve haşmet sahibi.

Bu ismin dayanağı olan Rahmân sûresi âyeti, yeryüzündeki her varlığın fâni olacağını bildiren âyetin hemen ardından gelir ve yalnız Rabbin zâtının bâki kalacağını haber verir. Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi celâl burada azamet, kibriyâ ve şeref sahibi olmayı, bu sebeple de ta'zim edilmeyi hak etmeyi ifade eder; İbn Kesîr'in de naklettiği üzere bâki kalacak olan, ancak celâl ve ikram sahibi Rabbin zâtıdır. Ehl-i sünnet, bu âyette geçen 'vech' (yüz/zât) ifadesini keyfiyetini sormaksızın, bir yaratılmışa benzetmeksizin ve mânasını boşaltmaksızın olduğu gibi kabul eder. Sa'dî'nin belirttiği gibi Celîl ismi yalnız azamet bildirmekle kalmaz, ikram ile birleşerek Allah dostlarına lütfeden bir haşmeti de anlatır; bu yüzden gerçek kullar O'na hem saygıyla eğilir hem sevgiyle yönelirler.

Kul, Celîl ismini andıkça dünyanın ve kendi nefsinin faniliğini, yalnız Allah'ın zâtının bâki kalacağını hatırlar ve bu şuurla büyüklenmeye değil O'na duyulması gereken saygı ve ta'zime yönelir. Sa'dî'nin işaret ettiği gibi Celîl aynı zamanda ikram sahibi olduğundan, kul O'nun haşmetinden ürperirken bir yandan da dostluğunun lütuflarını umarak sevgiyle yönelir.

Sonsuz cömertlik sahibi.

Bu ismin geçtiği Neml sûresi âyeti, Süleyman aleyhisselamın kendisine verilen büyük nimeti bir sınama olarak görüp şükür mü nankörlük mü edeceğini düşünmesinin ardından, Ganî ismiyle birlikte zikredilir. Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi Kerîm ismi burada Rabbin kimsenin şükrüne muhtaç olmadığını, ikramının şükredeni de nankörlük edeni de kuşattığını bildirir. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere âyet, şükredenin bunu kendi lehine yaptığını, nankörlük edenin ise karşısında Ganî ve Kerîm bir Rab bulacağını, yani cömertliğin kulların tavrına bağlı olmadığını vurgular. Muhtasar tefsirin belirttiği gibi nankör olana bile nimet vermeye devam etmesi bizzat Kerîm isminin bir tecellisidir. Sa'dî'nin dikkat çektiği üzere şükür bu cömertliğin artmasına vesile olurken nankörlük nimetin çekilmesine sebep olabilir; ama bu, Allah'ın ihsanının aslından değil, kulun kendi payını daraltmasından kaynaklanır.

Kul, aldığı her nimetin -şükretsin ya da nankörlük etsin- Kerîm isminden geldiğini bilerek O'na duâ ederken cömertliğinin kendi amelinin azlığıyla sınırlanmayacağına güvenir, fakat bu güveni şükrü ihmalin değil daha çok şükretmenin bir sebebi kılar. Süleyman aleyhisselamın örneğinde olduğu gibi, büyük bir nimete kavuşan kul bunu bir sınama bilip şükür mü nankörlük mü edeceğini kendine sorar.

Her hâli devamlı gözetleyen.

Bu ismin geçtiği Nisâ sûresinin açılış âyeti, insanları tek bir candan yaratan Rabbe karşı takvâyı ve akrabalık bağını korumayı emrettikten hemen sonra gelir; sûrenin girişinde bu emirlerin dayanağı olarak Rakîb ismi zikredilir. Sa'dî'nin tefsirinde belirttiği üzere Rakîb, kulların hareket ve sükûnet hâllerinin tamamını, gizli ve açık her durumunu gören ve bu hâller üzerinde gözetici olan demektir. Sa'dî'nin eklediği gibi kulun Allah'ın bu gözetimi altında olduğunu bilmesi, O'na karşı takvâdan ayrılmamayı ve O'ndan en ileri derecede hayâ etmeyi gerektirir. Muhtasar tefsirin işaret ettiği gibi bu gözetleyiş sonuçsuz da değildir: amellerden hiçbiri gizli kalmaz, tek tek sayılır ve karşılığı verilir.

Kul, yalnız kaldığı anlarda bile Rakîb'in kendisini gözetlediğini bilerek gizli-açık her hâlinde tutarlı bir edep ve hayâ üzere yaşamaya çalışır. Bu isim özellikle akrabalık haklarını gözetme ve gizlide işlenen günahlardan sakınma konusunda kulun murâkabesini diri tutar.

Duaları kabul eden.

Bu ismin geçtiği Hûd sûresi âyeti, Salih aleyhisselamın kavmini tevhide ve tevbeye çağırmasının ardından, Rabbin yakınlığını Mucîb ismiyle birlikte anar. Sa'dî'nin tefsirinde ayrıntılı biçimde açıkladığı üzere Allah'ın yakınlığı iki türlüdür: ilmiyle bütün yaratılmışları kuşatan genel bir yakınlık ve kendisine ibadet edip duâ edenlere has özel bir yakınlık; Mucîb ismi bu ikincisiyle irtibatlıdır. Sa'dî'nin belirttiği gibi Allah, duâ edenin hem isteğini vermek hem ibadetini kabul etmek sûretiyle duâsına icabet eder ve bu sebeple Karîb ismini Mucîb ile birlikte zikreder. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere âyette Rabbin yakın ve icabet edici oluşu, tevbe ve istiğfar çağrısının hemen peşinden gelerek duânın kabule en yakın olduğu hâli işaret eder.

Kul, Mucîb ismini bilerek duâsının boşa gitmeyeceğine, Karîb olan Rabbin ona icabetle karşılık vereceğine güvenir. Özellikle tevbe ve istiğfarla birlikte yapılan duânın icabete daha yakın olduğunu bilerek isteklerini araya vasıta koymadan doğrudan O'na yöneltir.

İlmi ve rahmeti her şeyi kuşatan.

Bakara sûresinin bu âyeti, doğu ile batının yalnız Allah'a ait olduğunu bildirdikten hemen sonra, kulun nereye yönelirse yönelsin Allah'ın huzurunda olduğunu haber verir ve ardından Vâsi' ismini zikreder. Sa'dî bu ismi, Allah'ın lütfunun geniş, sıfatlarının azametli olması şeklinde açıklar; âyetin bağlamında bu genişlik, kıbleye yönelmede ortaya çıkan hata, mazeret veya güçlüklerin kulların lehine bağışlanmasında somutlaşır. Muhtasar'ın ifadesiyle Vâsi' ismi yalnız ilmin değil, rahmetin ve kolaylaştırmanın da kulları kuşattığını bildirir. Ehl-i sünnet bu kuşatıcılığı bir mekân veya sınır kavramına indirgemeksizin, keyfiyetini sormaksızın, Allah'ın zâtına yaraşır şekilde kabul eder.

Kul, dara düştüğünde veya bir emri yerine getirmekte zorlandığında Vâsi' ismini anarak Allah'ın rahmetinin ve kolaylaştırmasının karşılaştığı güçlükten çok daha geniş olduğunu bilir. Bu isim, günahının çokluğu karşısında ümitsizliğe düşen kulu Allah'ın affının sınırsız genişliğini hatırlatarak tevbeye çağırır.

Her işi hikmetle yapan.

Sa'dî'nin naklettiği kıssada melekler, Âdem'e öğretilen isimleri bilemeyince kendi bilgilerinin sınırlı olduğunu itiraf edip Allah'ı Alîm ve Hakîm diye anmışlardır; bu sahne Hakîm isminin, kulun önce kendi acziyetini görmesiyle daha iyi idrak edildiğini gösterir. Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı üzere Hakîm, yarattığı ve emrettiği hiçbir şeyi hikmetsiz bırakmayan, her şeyi kendisine yakışan yere koyan demektir; O'nun ne yaratmasında ne emrinde beyhude bir şey yoktur. Muhtasar'ın ifadesiyle bu isim hem kaderde hem şeriatte geçerlidir, Allah'ın takdir ettiği de emrettiği de yerli yerincedir. Sa'dî'nin bu âyetle ilgili kaydettiği derslerden biri de, Allah'ın bir yaratma veya emrindeki hikmet kula gizli kalırsa kulun buna teslimiyet göstermesi, anlayamayışını kendi aklının eksikliğine bağlaması gerektiğidir.

Kul, başına gelen bir musibette veya bir hükümdeki hikmeti kavrayamadığında bunu Allah'ın Hakîm ismine teslimiyetle karşılar; aklının yetişmemesini Allah'ın hikmetsizliğine değil kendi bilgisinin sınırına bağlar. Bu isim, kulu şer'î hükümlere itirazsız boyun eğmeye ve kaderin görünürde anlaşılmaz yönleri karşısında sabra çağırır.

Kullarını çokça seven ve sevilen.

Sa'dî'nin Burûc sûresi tefsirinde belirttiği gibi Vedûd ismindeki sevgi, yaratılmışlar arasındaki hiçbir sevgiye benzemez; has kullarının kalbinde yer eden bu muhabbet de aynı şekilde eşsizdir ve kulluğun temelini oluşturur. Sa'dî, Vedûd isminin âyette Ğafûr ismiyle yan yana zikredilmesindeki inceliğe dikkat çeker: günahkâr bir kul tevbe edip Allah'a döndüğünde Allah yalnız onu bağışlamakla kalmaz, onu sever de; bağışlanan bir günahkârın artık sevilmeyeceğini söylemek doğru değildir. Mâide sûresindeki 'O, onları sever, onlar da O'nu severler' âyetine de işaret eden Sa'dî, bu sevginin karşılıklı ve saf olduğunu vurgular. Sa'dî'nin verdiği örnekte, ıssız bir çölde devesini kaybedip ondan ümidini kesen birinin onu tekrar bulduğundaki sevinci ne kadar büyükse, Allah'ın tevbe eden kulundan duyduğu memnuniyet ondan kat kat daha büyüktür.

Kul, günahından tevbe ettiğinde yalnız affedilmeyi değil, Vedûd'un kendisini sevmesini de umar. Bu isim, kalbi Allah sevgisini bütün sevgilerin önüne koymaya, O'na aykırı düşen her bağı kalpten çıkarmaya çağırır.

Şanı ve kadri en yüce olan.

Hûd sûresindeki bu âyette melekler, İbrahim'in yaşlı hanımının çocuk müjdesi karşısındaki şaşkınlığına, Allah'ın işinde şaşılacak bir yön olmadığını hatırlatarak karşılık verirler. Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı üzere Mecîd, sıfatların azametli ve kapsamlı olması demektir; Allah, bütün kemal sıfatlarının en mükemmeline, en eksiksiz ve en kapsamlı olanına sahiptir. Âyette bu isim Hamîd ismiyle birlikte zikredilir; Sa'dî'ye göre Hamîd O'nun hem sıfatlarının hem fiillerinin övgüye layık oluşunu, Mecîd ise bu övülen sıfatların sınırsız genişlik ve yüceliğini bildirir. Muhtasar'ın da belirttiği gibi Allah'ın kaza ve kaderiyle yaptığı hiçbir şey, O'nun kudretini bilen bir kul için hayret konusu olamaz.

Kul, imkânsız gibi görünen bir dua veya beklenti karşısında Mecîd ismini hatırlayarak şaşkınlığa değil Allah'ın kudretine güvenip teslimiyete yönelir. Bu isim, kulu namazda ve zikirde Allah'ı tazim ile anmaya, sıfatlarındaki azameti hakkıyla takdir etmeye çağırır.

Ölüleri diriltip yeniden gönderen.

Sa'dî'nin Hac sûresi tefsirinde açıkladığı üzere Allah, öldükten sonra dirilişten şüphe edenlere iki akli delil sunar: insanın topraktan başlayıp nutfe, alaka ve mudga aşamalarından geçerek yaratılışı, ve ölü toprağın yağmurla yeniden canlanıp yeşermesi. Sa'dî'ye göre ilkin yoktan var eden, aynı kudretle yeniden diriltmeye de kadirdir; bu iki delil akılla da tasdik edilebilir bir gerçek olarak sunulur. Muhtasar'ın vurguladığı gibi bu diriltme amaçsız değildir; Allah, kabirdekileri iyi ve kötü bütün amellerinin karşılığını vermek üzere diriltecektir. İbn Kesîr'in de naklettiği gibi âyet, kıyametin geleceğinde ve kabirdekilerin diriltileceğinde hiçbir şüphe bulunmadığını kesin bir dille bildirir.

Kul, ölümün bir yok oluş değil yeniden diriltilip amellerinin karşılığını görmenin başlangıcı olduğunu bilerek yaşar ve bu bilinçle amellerini tartar. Yakınını kaybeden bir mü'min de Bâis ismiyle, ölümün son söz olmadığına ve dirilişin kesin bir vaat olduğuna güvenerek teselli bulur.

Her şeye şahit olan.

Şehîd ismi, sözlükte yalnız görüp bilmeyi değil bizzat tanıklık edip haber vermeyi ifade eden 'şehâdet' kökünden gelir; Nisâ sûresindeki bu âyette Allah'ın, Kur'ân'ı Peygamberine kendi ilmiyle indirdiğine bizzat şahitlik ettiği bildirilir. Sa'dî'nin tefsirinde belirttiği gibi bu sıradan bir tanıklık değildir; böylesine yüce bir şahitliğin meleklerce de paylaşılması, üzerinde şahitlik edilen meselenin -Peygamberin risaletinin- ne denli büyük olduğunu gösterir. Muhtasar tefsirin işaret ettiği üzere âyet, Peygamberi yalanlayanlara karşı Allah'ın tek başına yeterli bir şahit olduğunu, başka hiçbir tanığa ihtiyaç bırakmadığını vurgular. İbn Kesîr'in de belirttiği gibi Allah'ın bu şahitliği hiçbir eksiklik veya yanılma taşımayacak kadar mutlaktır. Şehîd ismi bu tek hadiseyle sınırlı kalmaz; Allah'ın açığa çıkan ve gizli kalan her söz, fiil ve niyete ilmiyle muttali olduğunu, hiçbir şeyin O'nun şuhûdundan hariç kalmadığını bildirir; bu şuhûd, mahlûkun gözlem yapması gibi bir alete veya mesafeye muhtaç olmaksızın gerçekleşir.

Kul, kimsenin görmediği bir anda dahi Şehîd olan Allah'ın kendisini gözettiğini bilerek yalnızken de toplum içindeyken de ihlâsı ve doğruluğu gözetir. Peygamberin doğruluğuna bizzat Allah'ın şahitlik etmesi gibi, kul da sözünde ve davasında yalandan sakınıp Allah'ın şahitliğine layık bir sadakat arar.

Varlığı ve sözü mutlak gerçek olan.

Hac sûresindeki bu âyet, Hakk ismini soyut bir kelâm meselesi olarak değil, insanın kendi yaratılış safhalarında ve ölü toprağın yağmurla dirilişinde müşahede ettiği iki açık delille temellendirir. Sa'dî'nin tefsirinde vurguladığı üzere Allah'ın hak oluşu, O'ndan başka hiçbir varlığa ibadet edilemeyeceği anlamına da gelir; O'na yapılan ibadet hakkın ta kendisidir, O'nun dışındakilere yönelen her ibadet ise bâtıldır. İbn Kesîr'in de belirttiği gibi âyetteki delil doğrudan âhirete bağlanır: hakkın kendisi olan Allah, tıpkı ölü toprağı canlandırdığı gibi ölüleri de diriltecektir, çünkü O her şeye kadirdir. Muhtasar tefsirin altını çizdiği gibi âyet, müşriklerin taptığı putların bu vasıftan tamamen yoksun olduğunu, onların ne yaratabildiğini ne dirilttiğini ne de bir şeye güç yetirebildiğini hatırlatarak Hakk ile bâtılı karşı karşıya koyar. Böylece Hakk ismi, Allah'ın varlığının ve vaadinin şüphe taşımayan bir gerçeklik olduğunu, kendisi dışında ilâhlık iddia eden her şeyin aslı ve dayanağı olmayan bir bâtıldan ibaret kaldığını bildirir.

Kul, ibadetin yalnız hak olan Allah'a yapıldığında bir değer taşıdığını bilerek başka hiçbir şeye kulluk borçlanmaz ve karşılaştığı her bâtıl iddiayı bu ölçüyle tartar. Ölümden sonra dirilişin de Hakk olan Allah'ın va'di olduğunu bilerek âhiret hazırlığını ertelemez, kalbini şüpheden çok kesin bilgiye dayandırır.

Kendisine güvenilip dayanılan.

Bu isim, Âl-i İmrân sûresinde soyut bir tanım olarak değil, Uhud yarasıyla dönen ashâbın yeniden düşman ordusuyla korkutulduğu somut bir sahnede geçer. İbn Kesîr'in naklettiği üzere bu korkutucu haber ashâbın imanını azaltmak yerine artırmış, onlar da 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' diyerek karşılık vermişlerdir. Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi bu söz, kulun bütün işlerini havale ettiği ve maslahatını gerçekleştirecek olanın yalnız Allah olduğu bilincinden doğar; yani Vekîl ismi, kulun yalnızca güven duyduğu değil bütün işini fiilen teslim ettiği mercidir. Âyetin devamında bu korkutmanın şeytanın bir işi olduğunun bildirilmesi, Sa'dî'nin işaret ettiği üzere mü'minin yalnız Allah'tan korkması ve O'nu vekil edinmesi gerektiğini, başkasının tehdidinin gerçek bir dayanak taşımadığını öğretir. Muhtasar tefsirin naklettiği üzere ashâb bu güvenle düşmana karşı yürümüş, sonunda hiçbir zarar görmeden Allah'ın lütfuyla geri dönmüştür.

Kul, tehdit ve korku anlarında -tıpkı Uhud dönüşü ashâbın yaptığı gibi- 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' diyerek işini gerçek mânada Allah'a havale etmeli, bu sözü dilde kalan bir teselliye değil kalpte yerleşen bir tevekküle dönüştürmelidir. Rızkını ve akıbetini kendi tedbirine değil Vekîl'in tasarrufuna bağlayan kul, korkuyu imana çeviren bu bilinçle hareket eder.

Sonsuz kudret sahibi.

Şûrâ sûresindeki bu âyette Kaviyy ismi tek başına değil, kullarına lütufkâr davranıp dilediğine rızık veren bir Rabb'in sıfatı olarak zikredilir; bu, kudretin lütuf ve hikmetle iç içe olduğunu, güç sahibi olmanın Allah'ta asla keyfîlik taşımadığını gösterir. Sa'dî'nin tefsirinde altını çizdiği en önemli nokta şudur: kudret hiçbir şekilde paylaşılmaz, yaratılmışlardaki her güç nihayetinde O'nun bahşettiği ölçüde var olur, kendiliğinden bağımsız bir kuvvet hiçbir varlıkta bulunmaz. Bu, Kaviyy isminin mahlûkattaki her türlü kuvvetin aslında O'na bağımlı ve ödünç olduğunu, dolayısıyla hiçbir gücün Allah'ın kudretiyle kıyaslanamayacağını bildirdiğini gösterir. Âyetin Azîz ismiyle birlikte gelmesi -İbn Kesîr'in de naklettiği üzere- bu kudretin aynı zamanda karşı konulamaz bir yücelik taşıdığını, hiçbir varlığın O'nu âciz bırakamayacağını pekiştirir.

Kul, kendi gücünün de başkalarının gücünün de aslında Kaviyy olan Allah'tan ödünç alındığını bilerek ne kendi zaafı karşısında ümitsizliğe düşer ne de zalimin gücünden yılar. İhtiyaç anında kuvvetin yalnız O'nda toplandığını bilerek duasını ve dayanma noktasını Kaviyy ismine yöneltir.

Kudreti asla sarsılmayan.

Zâriyât sûresinin bu âyeti, Metîn ismini doğrudan Rezzâk (rızık veren) sıfatıyla yan yana zikreder; Sa'dî'nin işaret ettiği gibi bundan önceki âyetlerde Allah'ın kullarından hiçbir rızık veya yardım istemediği, aksine bütün yaratılmışların O'na muhtaç olduğu bildirilmiştir. Böylece Metîn ismi, sayısız yaratığı sürekli rızıklandırırken kendisi hiçbir eksilme, yorgunluk veya ihtiyaç duymayan bir kudreti tarif eder; bu, sıradan bir güçten öte hiç sarsılmayan ve tükenmeyen bir kuvvettir. Sa'dî'nin tefsirinde vurguladığı üzere kuvvet ve kudret tümüyle Allah'a aittir; O'nun dilediği mutlaka olur, hiç kimse O'ndan kaçıp kurtulamaz. İbn Kesîr'in de belirttiği gibi âyette rızık verme sıfatının hemen ardından kuvvet ve Metîn sıfatlarının zikredilmesi, rızkı bütün varlıklara ulaştıran gücün aynı zamanda asla zaafa uğramayan bir güç olduğunu gösterir.

Kul, rızkını ve ihtiyaçlarını karşılayan kudretin asla zayıflamayacağını ve yorulmayacağını bilerek geleceğe dair kaygısını Metîn olan Allah'a bırakır. Kendi güçsüzlüğünü ve muhtaçlığını itiraf eden kul, Allah'ın hiçbir karşılığa ihtiyacı olmadığını bilerek ibadetini yalnız O'nun rızası için, ihlâsla yerine getirir.

Mü'minlerin dostu ve yardımcısı.

«Veliyy» ismi yalnızca bir yakınlığı değil, Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi Allah'ın iman edip imanın gereklerini yerine getirenleri bizzat terbiye etmesini, onları cehalet ve masiyet karanlığından ilim ve itaat nuruna çıkarmasını ifade eder. Muhtasar tefsirin naklettiği üzere bu velâyet, kulu başarıya ulaştıran ve ona yardım eden fiilî bir ilgidir, salt kalbî bir meyil değildir. Âyetin devamında Allah'a karşı tağutu veli edinenlerin zikredilmesi -İbn Kesîr'in naklettiği âyet metninde de görüldüğü gibi- velâyetin karşılıksız olmadığını, kişinin kimi dost bildiğine göre ya nura ya karanlığa sürükleneceğini gösterir. Ehl-i sünnet, Allah'ın veli oluşunu bir yaratılmışın dostluğuna benzetmeksizin, O'na yaraşır şekilde kabul eder.

Kul, sıkıntı ve yalnızlık anında gerçek velisinin Allah olduğunu bilerek O'na sığınır; imanının gereğini yerine getirdiği ölçüde bu velâyetin kendisini karanlıklardan çıkarıp aydınlığa taşıyacağına güvenir.

Her hâliyle övgüye lâyık olan.

Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı üzere hamd, Allah'ın yalnızca dille övülmesi değil, âlemleri yaratıp gözetmesindeki, nimet vermesindeki ve musibetleri uzaklaştırmasındaki bütün fiillerinin kemâlinden doğan bir haktır. Muhtasar tefsirde belirtildiği gibi bu övgüye lâyık oluş, O'nun her noksanlıktan münezzeh olmasıyla birlikte anılır; hamd, ancak kemal sıfatlarına sahip olana yaraşır. Sûrenin bu son âyetinde hamdin doğrudan «âlemlerin Rabbi» ismiyle birlikte zikredilmesi, Sa'dî'ye göre bütün mahlukatı terbiye edip idare eden zâtın aynı zamanda bütün övgüyü hak eden zât olduğunu gösterir. Ehl-i sünnete göre Hamîd ismi, Allah'ın zâtında ve fiillerinde kusursuz olduğunu, dolayısıyla O'ndan başka hiçbir varlığın mutlak anlamda övgüyü hak etmediğini bildirir.

Kul, aldığı her nimette ve uzaklaştırılan her musibette hamdin yalnız Allah'a mahsus olduğunu bilerek elhamdülillah der ve şükrünü sebeplere değil, doğrudan bu nimetlerin gerçek vericisine yöneltir.

Her şeyin sayısını bilen.

Bu âyet doğrudan sayma fiilini değil, Rabbin kelâmının sınırsızlığını anlatır; ama Sa'dî'nin tefsirinde işaret ettiği gibi bütün denizler mürekkep olsa dahi tükenmeyen bu kelâm, Allah'ın ilim ve kudretinin yaratılmışlarca asla kuşatılamayacağını gösterir. Sa'dî'nin verdiği örnekte, bütün mahlukatın bilgisi bir araya toplansa bile bu, Allah'ın ilmi yanında denizden gagayla alınan bir damla kadar bile değildir; yaratılmış için sayılması imkânsız olan şey, Allah için tastamam bilinir ve kuşatılır. Muhsî ismi işte bu noktada tecelli eder: Allah, hiçbir varlığın idrak edemeyeceği genişlikteki her şeyi -zerresine kadar- eksiksiz sayar ve bilir. Bu isim, kulun amellerinin, nefeslerinin, rızkının tek tek Allah katında kayıtlı olduğunu, hiçbir şeyin O'nun ilminden ve hesabından taşmayacağını hatırlatır.

Kul, en gizli davranışının ve en çabuk unuttuğu sözünün dahi Muhsî olan Allah katında tek tek kayıtlı olduğunu bilerek gaflete değil, hesaba hazırlıklı bir titizliğe yönelir.

Yaratmayı ilk başlatan.

Âyet çok tanrıcılığın en zayıf noktasını hedef alır: Sa'dî'nin belirttiği gibi bu soru bir inkâr ve tespit sorusudur; müşriklerin taptığı hiçbir varlık ilkin yaratmaya güç yetiremeyecek kadar âciz ve zayıftır. İbn Kesîr'in naklettiği âyet metninde bu fiil yalnız Allah'a nispet edilir: O, hiçbir ortağa ve yardımcıya muhtaç olmaksızın yaratmayı ilk defa başlatır. Mübdi' ismi, yoktan var etmenin hiçbir örneği ve öncülü bulunmadan gerçekleştiğini bildirir; Allah'ın yaratması önceden var olan bir maddeye şekil vermek değil, hiçten var kılmaktır. Âyetin sonunda müşriklere yöneltilen «nasıl döndürülüyorsunuz» kınaması, Sa'dî'ye göre ilk yaratmayı tek başına yapabilenin ibadeti de tek başına hak ettiğini ortaya koyar.

Kul, kendi ilk yaratılışının hiçbir örneğe dayanmadan sırf Allah'ın kudretiyle gerçekleştiğini bilerek rızkını ve başarısını sebeplerde değil, yoktan var eden bu kudrette arar.

Yarattığını tekrar var eden.

Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi âyetteki soru bir inkâr sorusudur: müşriklerin taptığı ortaklardan hiçbiri ne ilkin yaratmaya ne de öldükten sonra yeniden var etmeye güç yetirebilir, çünkü onlar bunu yapamayacak kadar âciz ve zayıftır. Muhtasar tefsirde de vurgulandığı gibi bu iade, «daha önce bir benzeri olmaksızın yaratan»ın aynı kudretle ölümden sonra tekrar var etmesidir; ilk yaratma bir örneğe dayanmadığı gibi, iade de yaratılmışların aklının sınırlarını aşan bir kudretle gerçekleşir. İbn Kesîr'in naklettiği âyet metni bu iki fiili -yaratma ve tekrarlama- tek bir cümlede yan yana koyarak Allah katında ikisi arasında hiçbir güçlük farkı bulunmadığını gösterir. Müşriklerin bu açık delillere rağmen «döndürülmeleri», Sa'dî'ye göre şeytanın çirkin bir sapıklığı süslemesinden başka bir şey değildir.

Kul, ölümün bir yok oluş değil Muîd olan Allah'ın huzurunda yeniden var kılınmak olduğunu bilerek âhiret hesabına göre yaşar ve bu dünyadaki amellerinin karşılıksız kalmayacağına güvenir.

Can veren, dirilten.

Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi Allah, yağmurla ölü toprağı canlandırıp ondan çift çift bitkiler çıkarmasını âhiretteki dirilişin bir delili olarak gösterir; yerde müşahede edilen bu canlanma, gözle görülmeyen ba's gününe işaret eder. Muhtasar tefsirde de vurgulandığı üzere kurak toprağa hayat veren kudret, aynı kudretle ölüleri de yeniden diriltecektir; ikisi arasında Allah için hiçbir güçlük farkı yoktur. Âyetin «Allah'ın rahmetinin eserlerine bak» çağrısı, hayat vermenin yalnız bir kudret değil aynı zamanda bir rahmet tecellisi olduğunu gösterir. Bu isim, hem bitkilerin ve canlıların dünyadaki hayatını hem de kıyamet günündeki yeniden dirilişi tek bir kudrete bağlar.

Kul, baharda kuru topraktan biten yeşilliği gördükçe bunu kendi öldükten sonra diriltileceğine dair somut bir delil bilir ve kalbindeki gafleti de ancak Muhyî olanın hidayetiyle canlanacağını umarak O'na yönelir.

Ölümü yaratan.

Âyette dikkat çekici biçimde ölüm hayattan önce zikredilir; Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı gibi Allah, kullarına önce hayat verip sonra onları öldürmeyi, hangisinin daha güzel amel işleyeceğini ortaya çıkaracak bir imtihan olarak takdir etmiştir. Bu, ölümün başıboş bir yok oluş değil, hikmetle konulmuş bir hüküm olduğunu gösterir; nitekim âyetin devamında Allah'ın Azîz ve Ğafûr diye anılması, Sa'dî'ye göre ölümü takdir eden kudretin aynı zamanda tövbe edenleri bağışlayan bir kudret olduğunu hatırlatır. Mümît ismi, dolayısıyla yalnız can almayı değil, ölümü -hayatla birlikte- bir imtihanın parçası olarak takdir etmeyi de kapsar. Muhtasar tefsirde de bu imtihanın «kim daha iyi amel ediyor» sorusuna bağlandığı vurgulanır.

Kul, ölümün Mümît olan Allah'ın takdiriyle her an gelebileceğini bilerek amelini «hanginiz daha güzel yapacak» sorusunun bir cevabı gibi özenle sürdürür, ölümü unutup uzun emele kapılmaz.

Ezelî ve ebedî diri olan.

Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı gibi Hayy ismi, yalnızca var olmayı değil, işitme, görme, kudret ve irade gibi bütün zâtî sıfatların kendisinde kemâliyle bulunduğu tam bir hayatı bildirir. Âyetin hemen ardından «O'nu ne uyuklama tutar ne de uyku» buyrulması, Sa'dî'ye göre uyku ve dalgınlığın ancak zaaf ve acziyet taşıyan yaratılmışlara ârız olan bir hâl olduğunu, Hayy'ın kemâline böyle bir eksikliğin yaklaşamayacağını gösterir. Sa'dî'nin naklettiğine göre Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-, tevhid ve Allah'ın azametine dair pek çok hakikati bir arada topladığı için bu âyeti Kur'an'ın en büyük âyeti olarak nitelendirmiştir. Ehl-i sünnet, Allah'ın bu hayatını hiçbir yaratılmışın hayatına benzetmeksizin ve keyfiyetini sormaksızın olduğu gibi kabul eder.

Kul, kendi hayatının uykuyla, hastalıkla ve ölümle kesintiye uğradığını hatırlayıp Hayy olan Allah'a bu eksikliklerin asla ârız olmadığını bilerek yalnız O'na güvenir ve O'ndan asla gaflet ummaz.

Her şeyi ayakta tutan.

Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi Kayyûm ismi, Allah'ın bütün fiilî sıfatlarını kapsar: O, kendi zâtıyla kâimdir, hiçbir yaratılmışa muhtaç değildir; buna karşılık bütün varlıklar hem var olmalarını hem de varlıklarını sürdürmelerini O'na borçludur. Muhtasar tefsirde de ifade edildiği üzere mahlukatın tamamı her hâlde Allah'a muhtaçken, O hiçbir şeye muhtaç olmaksızın kendi zâtıyla kâimdir; bu, kul ile Rab arasındaki en temel farkı ortaya koyar. Âyetin devamında göklerin ve yerin korunmasının O'na ağır gelmediğinin bildirilmesi, Sa'dî'ye göre Kayyûm'un kudretinin kemâlini gösterir; koruma ve gözetme yaratılmışlara yorgunluk veren bir yük iken, Allah için böyle değildir. Ehl-i sünnet, bu ayakta tutma ve gözetme fiilini bir mahlûkun çabasına benzetmeden, Allah'a yaraşır şekilde kabul eder.

Kul, kendi varlığının her an Kayyûm olan Allah'ın gözetimiyle ayakta durduğunu bilerek hiçbir işini O'nu unutup sebeplere havale etmez; rızkını, sağlığını ve kalbinin istikametini dahi bu ismin tecellisine bağlı görür.

Hiçbir şeye muhtaç olmayan.

Bu âyette geçen «vecednâhu sâbiran» (Biz onu sabırlı bulduk) ifadesi Vâcid ismiyle aynı kökten gelir; Sa'dî'nin tefsirinde anlattığı gibi Eyyûb, hastalığında, malının ve evladının kaybında sabrettiği için Allah tarafından bu vasıfla nitelendirilmiştir. Kıssanın akışı, muhtaç olanın kul, hiçbir şeye muhtaç olmayanın ise Allah olduğunu açıkça gösterir: Eyyûb şifaya, aileye ve mala muhtaç kalmışken Sa'dî'nin belirttiği üzere Allah ona rahmetinden bir su kaynağı çıkarmış, ailesini iade etmiş, üstelik bir katını daha bağışlamıştır. Yemin meselesinde Eyyûb'un hem yeminini bozmadan hem hanımına gerçek bir zarar vermeden çıkış bulması için Allah'ın ona yüz saplık bir demetle tek vuruş yolunu göstermesi de, hiçbir sıkışıklığın Allah katında bir çözümsüzlük olmadığının bir örneğidir. Vâcid ismi, klasik olarak Allah'ın hiçbir şeye muhtaç olmadığını ve dilediği her şeyi -hiçbir engelle karşılaşmaksızın- gerçekleştirdiğini bildirir.

Kul, en çaresiz anında bile -Eyyûb'un hastalığında olduğu gibi- yalnız Allah'a yönelirse, hiçbir şeye muhtaç olmayan Vâcid'in kendisini asla ihtiyaç içinde bırakmayacağını umar ve sıkıntısından çıkış yolunu yalnız O'ndan bekler.

Şanı yüce, keremi bol olan.

Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı gibi Mecid olmak, sıfatların azamet ve kapsamda kemale ermesi demektir; Allah, bütün kemal sıfatlarının en mükemmeline, en eksiksiz ve en kapsamlı olanına sahiptir. Âyetin bağlamı da bunu somutlaştırır: İbrahim'in yaşlı hanımına İshak'ın müjdelenmesi karşısında meleklerin «Allah'ın işine mi şaşıyorsun?» demeleri, Sa'dî'ye göre O'nun meşietinin her şeyi kuşattığını ve hiçbir işinin âciz kalmayacağını hatırlatır. Hamîd isminin hemen yanında zikredilmesi, Mâcid'in yalnız büyüklük değil, ihsanı, cömertliği ve hikmeti de kapsayan, övgüye lâyık bir büyüklük olduğunu gösterir. Ev halkına verilen «Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizdedir» müjdesi de, Mâcid isminin sadece bir sıfat tasviri değil, kula ulaşan somut bir kerem olduğunu ortaya koyar.

Kul, imkânsız görünen bir duruma -yaşlılıkta evlat müjdesi gibi- şaşırdığında bile Mâcid olan Allah'ın kereminin ve kudretinin sınırını akletmemesi gerektiğini hatırlar; O'ndan ummayı hiçbir hâlde bırakmaz.

Zâtında, sıfatında bir olan.

«Vâhid» ismi bu âyette Kahhâr ismiyle birlikte zikredilir; Sa'dî'nin belirttiği gibi hiçbir varlık kendi kendini yaratamayacağına göre, her şeyin tek bir yaratıcısı ve ilahı bulunduğu aklen zorunlu bir gerçektir. Âyetin akışı körle göreni, karanlıkla aydınlığı bir tutmayan müşriklere seslenir; Allah'a O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar isnat etmenin akıl dışı olduğunu gösterir. Bu âyetin tefsirinde vurgulandığı üzere Vâhid, uluhiyette tekliği, yani ibadete yalnız Allah'ın layık oluşunu bildirir; bu, sadece sayısal bir birlik değil, zâtında, sıfatında ve fiillerinde eşi bulunmama hâlidir. İbn Kesîr'in naklettiği üzere âyet, tek olanın aynı zamanda her şeyi kudreti altında tutan Kahhâr olduğunu bildirir. Ehl-i sünnet bu ismi, Allah'ın benzeri bulunmadığını teşbihe kaçmadan, sıfatlarını da inkâr etmeden kabul eder.

Kul, Vâhid ismini andıkça kalbini ve ibadetini herhangi bir aracıya, veliye ya da sebebe değil yalnızca Allah'a yöneltmesi gerektiğini hatırlar. Bu isim vesilesiyle şirkin en küçük türünden bile sakınmaya, tevekkülünü tek bir merciye bağlamaya çağrılır.

Herkesin muhtaç olduğu, kimseye muhtaç olmayan.

İhlâs sûresinin dört âyeti tek bir bütün hâlinde Allah'ın zâtındaki ve sıfatlarındaki tekliğini anlatır; Es-Samed ismi, birliği bildiren ilk âyetin hemen ardında, O'nun mutlak müstağniliğini vurgulamak üzere zikredilir. Sa'dî'nin belirttiği gibi göklerde ve yerde bulunan her varlık en ileri derecede O'na muhtaçtır, ihtiyacını ancak O'na arz eder; bu muhtaçlık, ilim, hilim ve rahmet gibi bütün sıfatlarda kemal sahibi olmasından kaynaklanır. Aynı sûrenin devamında Allah'ın çocuğu ve ana-babası bulunmadığının, hiçbir varlığın O'na denk olamayacağının bildirilmesi, Sa'dî'ye göre bu mutlak müstağniliğin doğal bir sonucudur. Bu âyetin tefsirinde vurgulandığı gibi Samed, kemal ve güzellik sıfatlarında ululuğun son noktasında bulunan, bütün varlıkların kendisine yöneldiği hükümdardır.

Kul, herhangi bir ihtiyaç anında yüzünü aracısız olarak doğrudan Samed olana çevirir. O'nun hiçbir şeye muhtaç olmaması, kulu O'ndan başka kapılara ümit bağlamaktan sakındırır ve duâsını yalnız O'na yöneltmeye çağırır.

Dilediğini yapmaya güç yetiren.

En'âm sûresindeki bu âyet, Kâdir ismini soyut bir kudret tanımı olarak değil, üstten, alttan ve insanların birbirine düşmesi yoluyla gelebilecek somut azap ihtimalleriyle birlikte anar. Sa'dî'nin belirttiği gibi âyetin asıl maksadı bir uyarıdır: Allah'ın bu şekillerde cezalandırmaya kadir olduğunu bilen kul, O'na isyanı gerektiren işlerde ısrar etmekten sakınmalıdır. Sa'dî yine belirtir ki Allah, gökten taş yağması veya yerin dibine geçirilme gibi toplu helâk türünden azapları bu ümmetten rahmetiyle kaldırmış, buna karşılık insanların birbirine düşüp birbirinin şerrini tatması şeklindeki cezayı bâki bırakmıştır. Bu âyetin tefsirinde belirtildiği gibi âyetin sonundaki 'iyice anlasınlar' ifadesi, bu açıklamanın amacının yalnızca korkutmak değil hakkı kavratmak olduğunu gösterir. Kâdir'in bu şekillerde iş görebilen gücü hiçbir araca muhtaç değildir ve hiçbir yaratılmışın kudretiyle kıyas edilemez.

Kul, başına gelen sıkıntı veya musibet karşısında bunun tesadüf olmadığını, her şeye kadir olan Allah'ın takdiriyle geldiğini bilerek sabreder. Aynı zamanda O'nun cezalandırmaya da kadir olduğunu hatırlayıp günahta ısrar etmekten çekinir.

Kudretinde sınır olmayan.

Kamer sûresinin bu âyeti, Muktedir ismini, kendi güçlerine güvenip yenilgiyi ihtimal dışı gören toplulukların kıssalarının hemen ardından, bir tezat unsuru olarak zikreder. Sa'dî'nin aktardığına göre Firavun'un ordusu kendi kudretine güvenirken ansızın yakalanıp helâk edilmiş, 'biz birbirini destekleyen, yenilmez bir topluluğuz' diyen Mekkeli müşrikler ise Bedir'de bozguna uğratılmıştır; bu iki örnek, hiçbir yaratılmış gücün Muktedir'in kudretiyle kıyaslanamayacağını gösterir. Aynı sûrenin bu bölümündeki tefsirde Sa'dî, Allah'ın bir şeyi dilediğinde yalnızca 'ol' demesiyle, hiçbir direnç ve zorlukla karşılaşmaksızın bir göz kırpması hızında gerçekleştiğini anlatır. Bu âyetin tefsirinde belirtildiği gibi Muktedir, hiçbir şeyin kendisini âciz bırakamayacağı, mutlak mâlik olan hükümdardır; takvâ sahiplerinin O'nun katındaki hak meclisinde bulunması, bu kudretin aynı zamanda sonsuz bir ikramla birleştiğini gösterir.

Kul, kendi gücüne veya sahip olduklarına güvenip şımaran hiç kimsenin Muktedir'in karşısında duramayacağını bilerek büyüklenmekten sakınır. O'na itaat edip sığınanlar içinse bu isim, sınırsız bir kudretin aynı zamanda sonsuz bir ikramla birleştiğini hatırlatan bir güven kaynağı olur.

Dilediğini öne geçiren.

Bu âyette geçen kaddemtü (önceden gönderdim) fiili, Mukaddim ismiyle aynı kökten gelir; İbn Kesîr'in ve Sa'dî'nin naklettiği üzere Allah, kıyamet günü inkârcı ile yanındaki şeytanın birbirini suçladığı o çekişme anında, uyarısını çok daha önceden peygamberler eliyle kendilerine ulaştırmış olduğunu hatırlatır. Sa'dî bu âyetin tefsirinde, Allah'ın delilini sonradan değil önceden, yani insanlar hesaba çekilmeden önce tamamladığını, böylece kıyamet gününde hiç kimsenin öne sürebileceği bir mazeretinin kalmadığını vurgular. Sa'dî'nin aynı bağlamda belirttiği gibi, Allah'ın verdiği sözden dönmeyeceği, kullarına zulmetmeyeceği ve iyiliklerin karşılığını eksiltmeden vereceği de bildirilir. Mukaddim ismi böylece yalnızca kişileri veya nesneleri öne geçirmekle sınırlı kalmaz; Allah'ın işlerini hikmetle, uyarıyı cezadan önce koyacak bir düzen içinde takdim etmesini de bildirir.

Kul, Mukaddim'in uyarısını dünyada iken öne alıp kendisine ulaştırmış olduğunu bilerek bu uyarıya kulak vermeyi geciktirmez, zira kıyamet günü öne sürebileceği bir mazereti kalmayacaktır. Rızıkta, makamda veya imtihanlarda kendisinden önce geçirilenlere karşı da O'nun bu takdiminin bir hikmete dayandığına inanıp haset ve itirazdan uzak durur.

Dilediğini geri bırakan.

Nûh sûresindeki bu âyette te'hîr, sabırsız bir erteleme değil, tevbe ve itaate bir mühlet tanıyan hikmetli bir geciktirmedir. Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi Allah, kavmine Rablerinden korkup O'na yönelmeleri hâlinde günahlarını bağışlayacağını ve ecellerini belirlenmiş bir vakte kadar erteleyeceğini bildirmiştir; ne var ki bu erteleme sınırsız değildir, çünkü âyetin devamında Allah'ın takdir ettiği ecel geldiğinde artık geri bırakılmayacağı özellikle vurgulanır. Muhtasar tefsirin açıkladığı üzere bu mühlet, insanın günahtan dönüp tövbe etmesi için tanınan bir fırsattır; nitekim âyetin sonunda, bunu bilenlerin hemen iman edip tövbede acele edeceği hatırlatılır. İbn Kesîr'in naklettiği ifadeyle de bu âyet, bağışlamanın ve ertelemenin bütünüyle Allah'ın elinde olduğunu, kulun bunda hiçbir söz sahibi olmadığını gösterir. Muahhir ismi, esmâ-i hüsnâda kendisiyle birlikte anılan Mukaddim ismiyle beraber, Allah'ın yaratmada, rızıkta ve mertebelerde dilediğini öne alıp dilediğini geride bıraktığı mutlak tasarrufu bildirir; bu tasarrufun keyfiyeti sorgulanmaz, sadece Allah'a has bir kudret olarak kabul edilir.

Kul, hayatındaki bir nimetin, duasının veya beklediği bir şeyin gecikmesini Muahhir isminin bir tecellisi bilip sabreder; çünkü ertelemenin ardında bir hikmet olduğunu bilir. Aynı zamanda ecel geldiğinde asla ertelenmeyeceğini hatırlayarak, kendisine tanınan bu mühleti tövbe ve sâlih amel için bir an önce değerlendirmeye çalışır.

Varlığının başlangıcı olmayan.

Evvel kelimesi dilde 'ilk, başlangıç' anlamına gelse de, Allah için kullanıldığında zaman içindeki bir ilk ânı değil, hiçbir öncesi bulunmayan mutlak bir varlığı ifade eder; yaratılmışların tümü sonradan var olurken Allah'ın varlığı hiçbir şeye dayanmaz. Sa'dî bu âyetin tefsirinde Evvel'i, kendisinden önce hiçbir şeyin bulunmadığı zât olarak açıklar; bu, Âhir, Zâhir ve Bâtın isimleriyle aynı cümlede anılarak Allah'ın varlığını dört yönden birden tanıtan bir bütünün parçasıdır. İbn Kesîr'in naklettiği üzere âyet bu dört ismin ardından O'nun her şeyi bilen olduğunu bildirerek biter; Sa'dî'nin belirttiği gibi bu sıralama, Allah'ın ilminin de tıpkı zâtı gibi öncesi ve sonrası olmaksızın her şeyi kuşattığını gösterir. Ehl-i sünnet, Evvel ismini kabul ederken Allah'ın ezelîliğini herhangi bir yaratılmışın süreklilik tasavvuruyla kıyaslamaz; bu, teşbihsiz ve keyfiyeti sorgulanmayan bir mutlaklık olarak benimsenir.

Kul, kendi varlığının ve karşılaştığı her hâlin bir başlangıcı olduğunu, buna karşılık Allah'ın hiçbir şeye muhtaç olmaksızın ezelde var olduğunu bilerek güvenini geçici ve sonradan olan şeylere değil yalnız O'na bağlar. Bu isim, kulun daha kendisi yokken Allah'ın ilim ve takdirinin onun hakkında zaten var olduğunu, dolayısıyla rızkının ve kaderinin tesadüfe değil ezelî bir hikmete dayandığını hatırlamasını sağlar.

Varlığının sonu olmayan.

Sûrenin ilerleyen âyetinde 'göklerin ve yerin hükümranlığı yalnız O'nundur, bütün işler Allah'a döndürülecektir' buyrulması, Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi, yaratılmışların akıbetinin nihayette yalnız Allah'a varacağını gösterir; Âhir isminin pratik bir yansıması da budur. Sa'dî bu âyetin tefsirinde Âhir'i, kendisinden sonra hiçbir şeyin bâki kalmayacağı zât olarak açıklar; bu isim de Evvel, Zâhir, Bâtın isimleriyle aynı cümlede anılıp Allah'ın varlığını dört yönden tanıtan bütünün bir parçasıdır. İbn Kesîr'in naklettiği üzere bu isim Evvel ile birlikte zikredilir; ezelde başlangıcı olmayan zât, ebedde de sonu olmayan aynı zâttır. Âhir ismi, fenanın yalnız yaratılmışlara mahsus olduğunu, Allah'ın bekasının ise hiçbir yaratılmış devamlılığıyla kıyaslanamayacak, keyfiyeti sorgulanmayan bir mutlaklık olduğunu hatırlatır.

Kul, dünyadaki hiçbir nimetin, makamın veya yakınının ebedî olmadığını, günü gelince hepsinin fânî olacağını bilerek kalbini bâki olan Allah'a bağlar. Bütün işlerin sonunda O'na döneceğini bilmek, kulu işlediği her amelin bir hesap gününde karşısına çıkacağı bilinciyle yaşamaya sevk eder.

Varlığı delillerle apaçık olan.

Sa'dî bu âyetin tefsirinde Zâhir ismini, kendisinin üstünde hiçbir şeyin bulunmadığı zât olarak tanımlar; muhtasar tefsir de aynı tanımı tekrarlar — yani bu isim öncelikle Allah'ın mutlak üstünlüğünü, hiçbir varlığın O'nu aşamayacağını bildirir. Bu üstünlüğün delili, aynı sûrenin başında geçtiği üzere, göklerde ve yerde bulunan her şeyin O'nu tesbih etmesi, bütün kâinatın varlığına ve kudretine şahitlik etmesidir. İbn Kesîr'in naklettiği üzere Zâhir ismi Bâtın ile aynı cümlede anılır; ikisi birlikte Allah'ın hem her şeyin fevkinde hem de ilmiyle her şeyi kuşatan bir zât olduğunu gösterir. Ehl-i sünnet, Zâhir ismini kabul ederken bu apaçıklığı yaratılmışların gözle görülürlüğüne benzetmez; keyfiyetini sormaksızın, sadece Allah'a has bir zuhur olarak anlar.

Kul, gördüğü her varlığı ve düzeni Zâhir isminin bir işareti sayarak kâinatı gaflet içinde değil tefekkürle seyreder ve bu delilleri gördükçe imanı pekişir. Hiçbir şeyin O'nun üstüne çıkamayacağını ve O'na denk olamayacağını bilmek, kulu yalnız Allah'a boyun eğmeye, başka hiçbir güce gerçek anlamda teslim olmamaya çağırır.

Zâtı idrakten gizli olan.

Aynı sûrenin devamında 'nerede olursanız olun O sizinle beraberdir' buyrulması üzerine Sa'dî, bu beraberliğin bir mekân beraberliği olmadığını, ilim ve haberdar olma beraberliği olduğunu özellikle vurgular; Bâtın ismi de asıl bu noktada anlam kazanır. Sa'dî bu âyetin tefsirinde Bâtın'ı, kendisinden öte hiçbir şeyin bulunmadığı zât olarak açıklar; muhtasar tefsir de bunu O'ndan daha yakını olmayan ifadesiyle anlatır — yani hiçbir şey ilim ve ihatada Allah'ı geçemez. Bu, Zâhir ile bir zıtlık değil tamamlayıcılıktır: âyet dört ismi tek bir cümlede zikrederek Allah'ın hem mutlak yüce hem de ilmiyle her şeye en yakın olduğunu bir arada bildirir. Ehl-i sünnet, Bâtın ismini kabul ederken bunun Allah'ın yarattıklarına hulul ettiği veya onlara karıştığı anlamına asla gelmediğini bilir; bu yakınlık, keyfiyeti bilinmeyen, sırf Allah'a has bir yakınlıktır.

Kul, en gizli düşüncesinin, niyetinin ve kalbinden geçenin dahi Bâtın olan Allah'a apaçık olduğunu bilerek gizli hâlini de en az açık amelleri kadar önemser. Bu isim, kulu Allah'a yakınlığı mekânda veya bir aracıda değil, ihlâsla kalbin derinliğinde aramaya yöneltir.

Bütün kâinatı yöneten.

Râ'd sûresinde geçen «vâl» kelimesi, bir kimsenin işlerini üstlenip çekip çeviren, onu koruyup gözeten kimse anlamına gelir ve âyet bu konumun yalnız Allah'a ait olduğunu, O'ndan başka hiçbir velinin bulunmadığını bildirir. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği üzere önce kulu gece gündüz nöbetleşe koruyan melek takipçilerden söz edilir, ardından bu korumanın da ancak Allah'ın emriyle gerçekleştiği vurgulanır. Muhtasar tefsirde ifade edildiği gibi insanın işlerini gerçek anlamda çekip çeviren Allah'tan başkası yoktur; başına gelen musibetleri de ancak O uzaklaştırır. İbn Kesîr'in naklettiği üzere bir kavmin hâli, ancak kendisi kendindekini değiştirdikçe değişir; bu da El-Vâlî isminin, dıştan bir müdahale değil hikmetli bir kanunla işleyen bir tasarruf olduğunu gösterir.

Kul, başına gelen musibetler karşısında çareyi kendi gücünde ya da başka bir mahlûkta değil, işlerini çekip çeviren Allah'ta arar ve O'ndan başka bir veliye sığınmaz. Hâlini düzeltmek isteyen kimse, önce kendi nefsini ve amellerini değiştirmesi gerektiğini bilir; çünkü Allah bir kavmin hâlini ancak onlar kendilerini değiştirdikçe değiştirir.

Her noksanlıktan sonsuz derecede yüce olan.

Âyette El-Müteâlî ismi, gizliyi de açığı da bilen ilim sıfatının hemen ardından zikredilir; bu sıralama, Allah'ın yüceliğinin ilminin kapsamlılığından ayrı düşünülemeyeceğini gösterir. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi Allah'ın yüceliği iki yönlüdür: zâtı, isimleri ve sıfatlarıyla büyüktür; zâtı, kudreti ve bütün mahlûkat üzerindeki galebesiyle de yücelerin yücesidir. Muhtasar tefsirde de vurgulandığı üzere bu yücelik sıfatlarında, isimlerinde ve fiillerinde bir azamet olup, Allah'ı yarattıklarına asla denk kılmayan bir tenzihi ifade eder. Ehl-i sünnet, bu yüceliği keyfiyetini sormaksızın ve hiçbir yaratılmışla kıyaslamaksızın, geldiği şekliyle kabul eder.

Kul, Allah'ın her türlü noksanlıktan ve yarattıklarına benzemekten sonsuz derecede yüce olduğunu bilerek O'na yönelirken içinde saygı ve tazim duygusunu diri tutar. Rabbini hiçbir mahlûkla kıyaslamaz, tasavvuruna sığdırmaya çalışmadan yalnız haber verildiği şekliyle tanır.

İyiliği ve ihsanı bol olan.

Bu âyet, cennet ehlinin dünyada iken Rablerine yönelttiği duayı hatırlayışını anlatır; Sa'dî'nin belirttiği gibi onlar bu duanın hem ibadet hem de istek boyutunu kapsadığını bilerek O'na yalvarmışlardı. Âyette Berr ismi Rahîm ismiyle birlikte zikredilir ve bu iyiliğin somut tecellisi, kulu imana erdirmesi, cennete ulaştırması ve cehennem azabından koruması şeklinde ortaya çıkar. Muhtasar tefsirde de ifade edildiği üzere Allah, kullarına verdiği vaadlerde sadıktır ve onlara karşı ihsanı boldur; bu ihsan yalnız dünyevi nimetlerle sınırlı olmayıp âhiretteki kurtuluşu da kapsar. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere âyetin bu iyiliği merhametle birlikte anması, Berr isminin kuru bir cömertlik değil, sevgi dolu bir ihsan olduğunu gösterir.

Kul, dünyadaki sıkıntılarını ve ihtiyaçlarını yalnız O'na arz eder; çünkü ihsanı bol olan Berr, hem ibadet hem de istek duasını işitip karşılıksız bırakmayandır. Berr ismini anan bir mü'min, Allah'ın kendisini imana ulaştırıp cennete kavuşturma ve ateşten koruma vaadini hatırlayarak şükür ve ümit içinde yaşar.

Tövbeleri çokça kabul eden.

Âyette Âdem'in tövbesi, Rabbinden öğrendiği ve A'râf sûresinde geçen, kendi günahını itiraf edip bağışlanma dileyen duayla gerçekleşir; bu, tövbenin önce bir itiraf ve yalvarışla başladığını gösterir. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği üzere Allah'ın tevbeyi kabulü iki aşamalıdır: önce kulunu tövbeye muvaffak kılar, sonra da şartlarını taşıyan bu tövbeyi kabul buyurur. İbn Kesîr'in naklettiği gibi âyet Tevvâb ismini Rahîm ismiyle birlikte zikreder; Sa'dî de kulu tövbeye yöneltmenin ve ardından onu affetmenin O'nun rahmetinin bir tecellisi olduğunu vurgular. Bu, ilk günahtan itibaren tövbe kapısının insanoğluna hiç kapanmadığının, Âdem kıssasıyla ortaya konan bir örneğidir.

Kul, günah işlediğinde ümitsizliğe kapılmaz; çünkü Tevvâb, önce kalbine tövbe isteğini düşürüp sonra da bu tövbeyi kabul edendir. Âdem'in kıssasını hatırlayan bir mü'min, hatasını itiraf edip Rabbine yönelmenin kendisi için kapıyı kapatmak değil açmak olduğunu bilir.

Zâlimlerin cezasını veren.

Âyette Müntekim ismi soyut bir tehdit olarak değil, belirli bir sebebe bağlı olarak zikredilir: Rabbinin âyetleriyle kendisine öğüt verildiği hâlde bilerek yüz çeviren kimsenin durumu anlatılır. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı gibi burada söz konusu olan, dinî ve dünyevi maslahatları hatırlatan âyetlere iman ve itaatle karşılık vermesi gerekirken bundan yüz çeviren kişidir; böyle biri en ağır cezayı hak eden en büyük günahkârlardan sayılır. Muhtasar tefsirde de vurgulandığı üzere bu intikam, küfre girip Allah'ın âyetlerinden umursamazca yüz çevirenler içindir, yoksa gelişigüzel bir gazap değildir. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere âyet, bu yüz çevirmeden daha büyük bir zulüm olmadığını belirterek Allah'ın böylelerinden intikam alacağını kesin bir dille bildirir.

Kul, kendisine hatırlatılan âyetler karşısında gaflet ve umursamazlıkla yüz çevirmekten sakınır; çünkü Müntekim ismi, öğütten sonra ısrarla günahta direnmenin karşılıksız kalmayacağını hatırlatır. Bu isim, zulme uğrayanın kalbine güven, ısrarla günah işleyenin kalbine ise korku ve dönüş isteği vermelidir.

Günahları affedip izini bile silen.

Bu ismin geçtiği Nisâ sûresi âyeti, gücü yetmediği için hicret edemeyen, gerçekten âciz mustaz'aflar hakkında iner; Sa'dî'nin tefsirinde belirttiği gibi Yüce Allah'tan gelen 'umulur ki' ifadesi bir belirsizlik değil, O'nun kerem ve ihsanının gereği olarak beklenenin kesin biçimde gerçekleşeceğinin işaretidir. Afüvv ismi, günahın yalnız örtülmesini değil, kaydının ve izinin de tamamen kaldırılmasını bildirir; bu ismin Gafûr ile birlikte anılması, affın hem örtülme hem silinme yönünü bir arada hatırlatır. Muhtasar tefsirin işaret ettiği gibi âyet, mazereti bulunan ve elinden gelen her çareyi tükettiği hâlde bir yol bulamayan kula Allah'ın affının umulacağını, bunun O'nun rahmet ve lütfundan kaynaklandığını öğretir. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere Allah burada kendisini hem Afüvv hem Gafûr olarak tanıtır; bu, kulun aczini itiraf ettiği noktada ilahî affın devreye girdiğine işaret eder.

Kul, günahının yalnız örtülmesini değil kaydının tamamen silinmesini bu isimden umarak tövbeye yönelir; elinden gelen bütün çareleri tükettiği hâlde çıkış bulamadığı çaresizlik anlarında dahi ümidini kesmemesi gerektiğini bu isimden öğrenir. Kul, insanlara karşı da kusurları affedip unutmayı ve izini aramamayı huy edinerek bu ismin öğrettiği bağışlayıcılıktan feyz alır.

Çok şefkatli, esirgeyen.

Bu ismin bağlandığı Nahl sûresi âyeti, insanın tek başına ancak büyük bir meşakkatle ulaşabileceği uzak beldelere yükünü hayvanlar aracılığıyla taşıtan Rabbin şefkatinden söz eder; Raûf ismi burada soyut bir duygu değil, kulun ihtiyacını gözeten somut bir lütuf olarak zikredilir. Sa'dî'nin tefsirinde vurguladığı gibi bu şefkat, insanın zaruri ihtiyaçlarını onun emrine vermesiyle kendini gösterir; Raûf ismi, yaratılmışın gücünün yetmediği yerde Rabbin devreye girip kolaylık sağlamasında tecelli eder. İbn Kesîr'in de belirttiği üzere âyet, yarı canı tükenmeden varılamayacak yerlere bu hayvanların yük taşımasını doğrudan Rabbin Raûf ve Rahîm oluşuna bağlar. Sa'dî'nin aynı bağlamda hatırlattığı gibi bu âyet, göklerin ve yerin yaratılışından insanın ve hayvanların yaratılışına uzanan bir nimetler dizisi içinde yer alır ve Raûf ismini tam da bu gündelik ihtiyaç anında zikreder.

Kul, gücünün yetmediği ağır yükler ve zorluklar karşısında Er-Raûf isminden, Rabbinin ona bu yükü hafifletecek bir çare ve vasıta lütfedeceği ümidini taşır. Hayvanlara ve güçsüzlere şefkatle davranmak da, Rabbin bizzat hayvanları bile kulunun ihtiyacına vesile kılacak kadar Raûf oluşunu hatırda tutan bir kulluk bilincidir.

Mülkün gerçek sahibi, dilediğine veren.

Âyetin 'De ki' hitabıyla bir duâ şeklinde gelmesi, Mâlikü'l-Mülk isminin yalnız bir bilgi değil, aynı zamanda Rabbe yönelişte kullanılacak bir çağrı ismi olduğunu gösterir. Sa'dî'nin belirttiği üzere bu âyet, hükümranlığın Kitap ehlinin veya başka bir topluluğun temennisiyle değil, yalnızca Allah'ın dilemesiyle el değiştireceğini ilan eder; kime izzet kime zillet verileceğine karar veren tek merci O'dur. Sa'dî, âyetin devamında gece ile gündüzü, ölüyle diriyi birbirinden çıkarmasını da aynı mutlak mâlikiyetin bir tezahürü sayar; zaman ve hayat üzerindeki tasarruf da mülkün sahibine aittir. Sa'dî'nin tefsirinde hatırlattığı ince bir edep de şudur: hayır doğrudan Allah'a nispet edilirken şer O'na isim, sıfat veya fiil olarak izafe edilmez, yalnızca kaza ve kaderinin kapsamına girer; bu yüzden Sa'dî'ye göre 'hayır ve şer senin elindedir' değil, sadece 'hayır Senin elindedir' denilmelidir. Muhtasar tefsirin de belirttiği gibi mülkü verme ve alma, aziz ve zelil kılma, Allah'ın hikmeti ve adaletiyledir; mülkün el değiştirmesi bu yüzden asla keyfî veya anlamsız değildir.

Kul, izzet ile zillet arasında el değiştiren dünyevî hâllere bakıp ümitsizliğe ya da gurura kapılmak yerine, bunların Mâlikü'l-Mülk'ün dilemesiyle gerçekleştiğini bilerek hem tevazu hem teselli bulur. Âyetin bizzat bir duâ olarak inmiş olması, kulu rızkını, makamını ve itibarını doğrudan bu isimle çağırarak Rabbinden istemeye yöneltir.

Hem yücelik hem ikram sahibi.

Rahmân sûresinin bu âyeti, yeryüzündeki insan, cin, hayvan ve bütün yaratılmışların fani olacağını, yalnız Rabbin bâkî kalacağını bildirirken bu bekâyı doğrudan O'nun 'vechi' yani yüzüyle anar; Ehl-i sünnet bu tür haber sıfatlarını mahiyetini araştırmadan ve bir mahlûkunkiyle kıyaslamadan, geldiği lafızla kabul eder. Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı üzere celâl, Allah'ın azamet ve kibriyâ sahibi oluşunu, bu yüzden ta'zim edilmeyi hak edişini bildirirken; ikrâm, dostlarını ve has kullarını çeşitli lütuflarla donatan geniş kerem sahibi oluşunu ifade eder. Yine Sa'dî'nin belirttiği gibi bu iki vasıf birbirini tamamlar: celâl kulu saygıya, ikrâm ise sevgiyle O'na yönelmeye çağırır. İbn Kesîr'in de kaydettiği üzere âyet, fani olacak her şeyin karşısına yalnızca celâl ve ikram sahibi Rabbin zâtını bâki olarak koyar.

Kul bu ismi zikrederken hem celâline duyduğu saygıyla ürperir hem ikramına duyduğu ümitle O'na yönelir; Peygamber'in duada bu ismi ısrarla tekrarlamayı öğütlediği rivayet edilir, zira o hem tazimi hem rağbeti aynı anda dile getirir. Kendi faniliğinin bilincinde olan kul, ancak bâki kalacak olan bu zâtın rızasını arayarak teselli bulur.

Her işte adaletle hükmeden.

Âyet, emanetleri ehline teslim etme emrini ve insanlar arasında hükmetme emrini aynı cümlede yan yana zikreder; Sa'dî'nin tefsirinde belirttiği gibi emanet burada yalnız mal ve mülkle sınırlı değildir, İslâm toplumundaki kamu görevlerinden Allah'tan başka kimsenin bilmediği gizli sorumluluklara kadar her şeyi kapsar. Sa'dî'nin verdiği örneklere göre adaletle hükmetme emri de öldürme ve yaralamadan mal meselelerine, ırz ve namustan küçük-büyük her anlaşmazlığa, dost ile düşman arasında verilecek karara kadar istisnasız bütün alanları içine alır. Âyetin bu emri Allah'ın Semî' ve Basîr oluşuyla bitirmesi, El-Muksit'in hükmünün sınırlı bir bilgiyle değil, her şeyi işiten ve gören bir ilimle kurulduğunu, dolayısıyla kulların dahi fark edemeyeceği maslahatları gözettiğini gösterir. Muhtasar tefsirin vurguladığı gibi bu adalette taraf tutmamak ve haksızlık etmemek esastır; El-Muksit, hükmünde hiçbir tarafa meyletmeyen, hakkı olduğu gibi yerine koyandır.

Kul, üstlendiği her emaneti -ister küçük ister büyük olsun- hakkını vererek yerine getirir, yakınıyla uzağı ve dostuyla düşmanı ayırmadan adaletle davranmaya çalışır; çünkü hükmünde El-Muksit'in kendisini işitip gördüğünü bilir. Haksızlığa uğrayan kul da, dünyada göremediği adaletin, her şeyi kuşatan ilmiyle hükmeden Rabbi katında eksiksiz yerini bulacağına güvenir.

Dilediğini dilediği yerde toplayan.

Bu isim, Âl-i İmrân sûresinde ilimde derinleşmiş kimselerin Rablerine yönelttiği bir duânın içinde geçer; Sa'dî'nin belirttiği gibi bu duâ, öldükten sonra dirilişin ve amellerin karşılığının mutlaka görüleceğine dair tam bir yakîni dile getirir. İbn Kesîr'in naklettiği üzere âyet, bu toplanmanın kesinliğini Allah'ın verdiği sözden asla caymayacağı gerçeğine bağlar. Sa'dî'ye göre böyle bir iman sahibini boş bırakmaz; kişiyi o güne göre amel etmeye ve tam bir hazırlığa sevk eder, zira öldükten sonra dirilişe iman kalplerin ıslahının ve hayra yönelişin temelidir. Muhtasar tefsirin ifade ettiği gibi Câmi' ismi insanların kıyamet günü hesap için bir araya getirilişini bildirir; bu toplayış hiçbir şüpheye mahal bırakmayan, kaçınılmaz bir hakikattir.

Kul, bir gün Rabbinin huzurunda toplanacağı bilinciyle bugünkü amellerini o güne hazırlık olarak görür; bu yakîn kalbini hayra yöneltip günahtan alıkoyar. Dağınık işlerinde ve kaybettiği ümitlerinde de Câmi' ismini anarak Allah'tan dağınıklığını toparlamasını, kalbini ve hâlini bir araya getirmesini diler.

Hiçbir şeye muhtaç olmayan, sonsuz zengin.

Bu isim Bakara sûresinde Halîm ismiyle yan yana anılır; âyetin bağlamı, sadaka verdikten sonra başa kakıp inciten kimseleri uyarmaktır. Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi Allah'ın böyle bir sadakaya da, herhangi bir kulun infakına da ihtiyacı yoktur; O'na verilen hiçbir şey O'nu zenginleştirmez, verilmeyen de O'nu eksiltmez. İbn Kesîr'in naklettiği üzere âyet bu müstağniliği Halîm sıfatıyla birlikte zikreder; Sa'dî'ye göre bu, Allah'ın kemal derecesindeki zenginliğine rağmen isyan eden kullarına dahi mühlet verip rızıklarını kesmediğini gösterir. Böylece Ganiyy ismi yalnız bir sınırsızlığı değil, bütün zenginliğin aslında O'ndan kullara doğru aktığı gerçeğini de bildirir.

Kul, verdiği sadakanın ve yaptığı ibadetin Allah'a bir fayda sağlamadığını, aksine bütün faydanın kendisine döndüğünü bilerek infakını başa kakmadan ve gösterişten uzak yapar. Rızık endişesine düştüğünde de zenginliğin gerçek kaynağının yalnız Ganiyy olan Allah olduğunu hatırlayıp O'ndan başkasına el açmaktan sakınır.

Dilediğini zengin kılan.

Necm sûresinin bu âyeti, Sa'dî'nin tefsirinde de görüldüğü üzere güldüren-ağlatan, öldüren-yaşatan gibi birbirine zıt hâlleri art arda sayan uzun bir âyetler zincirinin son halkalarından biridir. Sa'dî'nin açıkladığı gibi bu âyet, kulları ticaret, meslek ve çeşitli kazanç yollarını kolaylaştırarak başkalarına muhtaç olmaktan kurtarmayı, onlara mal biriktirme imkânı vermeyi Allah'a nispet eder. İbn Kesîr'in de belirttiği üzere âyet hem ihtiyaçtan kurtarmayı hem sermaye vermeyi aynı anda Allah'a bağlar. Sa'dî'ye göre Yüce Allah'ın bütün nimetlerin kendisinden geldiğini haber vermesi de bir nimettir; çünkü bu bilgi kulu şükre ve Allah'a hiçbir ortak koşmaksızın yalnız O'na ibadete yöneltir. Muhtasar tefsirin ifadesiyle Muğnî, insanların kazanç yoluyla elde ettikleri malı da onlara veren, dilediğini mal mülk ile zengin kılandır.

Kul, elde ettiği kazancın ve mülkün kendi gücünden değil Muğnî isminin bir tecellisi olduğunu bilerek rızık için çalışırken şımarmaz, kazandıklarında Allah'a şükreder. Darlık zamanında da zenginliğin anahtarının yalnız O'nun elinde olduğuna güvenip meşru kazanç yollarında sebat eder.

Dilemediği şeye engel olan.

Fâtır sûresinin bu âyeti, rahmetin açılmasını da tutulmasını da tek başına Allah'a bağlar; O'nun açtığını hiç kimse kısamaz, O'nun tuttuğunu da hiç kimse salamaz. Sa'dî'nin tefsirinde vurguladığı gibi bu gerçek, kulun bütün ihtiyacını yalnız Allah'a arz etmesini, O'ndan başkasına dua etmemesini ve O'ndan başkasından korkmamasını gerektirir. İbn Kesîr'in naklettiği üzere âyet bu engellemeyi Allah'ın Azîz ve Hakîm isimleriyle birlikte anar; Mâni' bu yüzden keyfî bir alıkoyma değil, izzet ve hikmetle birleşmiş bir tasarruftur. Muhtasar tefsirin ifade ettiği gibi rızık, hidayet ve mutluluk gibi bütün nimetlerin hazineleri Allah'ın elindedir; O engellediğinde bunu hiçbir güç geri açamaz.

Kul, bir kapı kapandığında bunun Mâni' isminin hikmetli bir tasarrufu olduğunu bilip başkasının açamayacağı bir şeyin ardından koşarak yorulmaz. Dilediğinde O'ndan başka hiçbir gücün önünü kesemeyeceğine güvenerek duasını yalnız Allah'a yöneltir.

Hikmeti gereği zararı da takdir eden.

Zümer sûresindeki bu âyet, müşriklerin gökleri ve yeri yaratanın Allah olduğunu itiraf ettikleri hâlde başkalarına yalvarmalarındaki çelişkiyi ortaya koyar. Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi âyet, zarar ve rahmeti aynı cümlede yan yana anarak taptıkları varlıkların ne Allah'ın dilediği bir zararı giderebileceğini ne de dilediği bir rahmeti engelleyebileceğini gösterir. İbn Kesîr'in naklettiği üzere bu itiraf, Allah'tan başka çağrılanların her iki hususta da tamamen âciz olduğunu ortaya koyduğu için âyet 'Allah bana yeter' sözüyle ve tevekkülle sonuçlanır. Muhtasar tefsirin ifade ettiği gibi Dârr ismi, zararı da faydayı da tek başına takdir eden Allah'ın dışında hiçbir varlığın bundan bağımsız bir tesire sahip olmadığını bildirir; âyetin kendisi de bu ismi hep rahmetle yan yana anarak O'nun hikmetli tasarrufunun iki yüzünü birlikte hatırlatır.

Kul, başına bir sıkıntı geldiğinde bunun Allah'ın hikmeti ve dilemesiyle vuku bulduğunu, onu giderebilecek tek merciin de yine O olduğunu bilerek sabreder ve yalnız O'na sığınır. Zararın da faydanın da tek elde olduğu bilinciyle korkusunu ve umudunu başka hiçbir sebebe değil doğrudan Allah'a bağlar.

Fayda veren şeyleri yaratan.

Rûm sûresindeki âyet, rızkın genişlemesini ve daralmasını doğrudan Allah'ın dilemesine bağlar; böylece fayda ve nimetin kaynağının sebepler değil, sebepleri yaratan zât olduğu ortaya çıkar. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi, hayrın da şerrin de Allah'tan olduğunu bilen akıl sahibi kişi yalnızca görünen sebeplere takılıp kalmaz, o sebeplerin müsebbibine yönelir. İbn Kesîr'in naklettiği üzere bu âyet, iman eden bir topluluk için ibret alınacak işaretler taşır; zira rızkın kimine bol kimine dar verilmesinde Allah'ın hikmeti ve rahmeti gizlidir. Bu ismin tefsirinde vurgulandığı üzere genişlik de darlık da kulun şükrünü veya sabrını sınayan birer imtihan vesilesidir. En-Nâfi' ismi, kulun eline ulaşan her faydanın nihaî failinin Allah olduğunu, sebeplerin ise ancak O'nun izniyle iş gördüğünü bildirir.

Kul, rızkı daraldığında bile bunun bir imtihan olduğunu bilerek ümitsizliğe kapılmaz, faydayı yalnız Allah'tan bekleyip dua ile sebeplere aynı anda sarılır. Bolluk günlerinde şımarmayıp şükre, darlık günlerinde sabra yönelmesi, En-Nâfi' isminin kulundan istediği dengeyi kurar.

Gökleri, yeri ve kalpleri nûrlandıran.

Nûr sûresindeki bu meşhur âyet, nur kavramını hem maddî hem mânevî anlamda Allah'a nispet eder; Sa'dî'nin tefsirinde belirttiği gibi gökleri, yeri, Arş'ı ve cenneti aydınlatan nur da, kalplere düşen iman ve marifet nuru da nihaî olarak O'ndandır. Âyetteki kandil, cam fanus ve zeytin ağacı meseli mü'minin kalbini tasvir eder: temiz fıtrat saf zeytinyağı gibidir, ona iman ve ilim ulaştığında kalp âdeta ateşle tutuşan bir kandil gibi nur üstüne nur olur. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere Allah dilediği kulunu kendi nuruna eriştirir; bu, herkesin aynı ölçüde nail olamayacağı özel bir hidâyettir. Kur'an'ın kendisi de bir nur, şeriat da bir nur olarak anılır; kalpteki hidayet nuru bunlarla beslenir. Ehl-i sünnet, Allah'a nispet edilen bu nur sıfatını bir cismin ışığına benzetmeksizin ve keyfiyetini araştırmaksızın olduğu gibi kabul eder.

Kul, kalbine düşen iman ışığının kendi çabasının değil Allah'ın hidayetinin bir eseri olduğunu bilerek bu nuru ilim ve amelle beslemeye, sönmesine fırsat vermemeye çalışır. Şüphe, gaflet veya günah karanlığına düştüğünü hissettiğinde, sığınacağı yerin yine En-Nûr'un hidayeti olduğunu bilir.

Hidâyete erdiren, doğru yolu gösteren.

Hac sûresindeki bu âyet, hidâyeti ilim ile iman arasında bir zincirin son halkası olarak sunar: kendilerine ilim verilenler önce Kur'an'ın Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilir, sonra iman eder, sonra da kalpleri ona boyun eğer. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde belirttiği gibi bu üç aşama -bilme, inanma, teslim olma- Allah'ın kuluna verdiği sebatın bir türüdür. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere âyetin sonu bu gerçeği açıkça beyan eder: Allah iman edenleri dosdoğru bir yola iletir. Hidâyet burada yalnız yolu göstermek değil, kalbi o yola teslim kılmaktır; dolayısıyla El-Hâdî ismi hem bilgiye ulaştıran hem de o bilgiyi kalpte yerleştiren bir tasarrufu ifade eder.

Kul, doğru bilgiye ulaşmayı kendi zekâsının ya da çabasının eseri saymayıp El-Hâdî'den hidâyet dilemeyi duasının merkezine koyar; her namazda tekrarladığı 'bizi doğru yola ilet' talebiyle bu isme sürekli muhtaç olduğunu hatırlar. Kalbi bir konuda tereddüde düştüğünde, hidâyetin sebatını da yine O'ndan istemesi gerektiğini bilir.

Eşi benzeri olmayan şeyler yaratan.

Bakara sûresindeki bu âyet, önceki âyette reddedilen 'Allah çocuk edindi' iddiasının hemen ardından gelir; Sa'dî'nin tefsirinde işaret ettiği gibi göklerin ve yerin daha önce hiçbir örneği olmaksızın yaratılmış olması, Allah'ın hiçbir şeye muhtaç olmadığını, dolayısıyla çocuğa da ihtiyacının bulunmadığını gösterir. İbn Kesîr'in naklettiği üzere âyet, bu eşsiz yaratmanın yalnızca 'Ol' emriyle gerçekleştiğini bildirir; Sa'dî'nin belirttiği gibi hiçbir iş O'na zor gelmez, hiçbir güç bu işin gerçekleşmesine engel olamaz. Bu ismin tefsirinde belirtildiği gibi Bedî', bir şeyi önceden var olan bir örneğe bakmaksızın, sırf kendi kudretiyle en güzel ve en sağlam şekilde ortaya koymayı ifade eder. Göklerde ve yerde bulunan her şeyin O'na boyun eğmesi de, yaratılmışlığın gereği olan bu mutlak benzersizliğin bir sonucudur.

Kul, karşılaştığı her yeni ve hayret verici yaratılışta -ister gökyüzünde ister kendi bedeninde- bunun hiçbir örneğe bakılmaksızın var edildiğini düşünüp Bedî' ismiyle Allah'ı tefekkür eder. Zorlukla karşılaştığında da, örneksiz yaratmaya kadir olanın kendi işini bir 'Ol' emriyle kolaylaştırabileceğine güvenir.

Varlığının sonu olmayan, ebedî.

Rahmân sûresindeki bu âyet, yeryüzünde bulunan insan, cin ve bütün canlıların yok olacağını bildiren âyetin hemen ardından gelir; Sa'dî'nin tefsirinde vurguladığı gibi bu karşıtlık, fani olan her varlığın karşısına kemal hayat sahibi olanı, yani asla ölmeyecek olanı koyar. İbn Kesîr'in de naklettiği üzere baki kalacak olan, celâl ve ikram sahibi Rabbin zâtıdır; bu iki vasıf O'nun hem azamet ve yüceliğini hem de dostlarına geniş lütuf ve keremini bir arada anar. Sa'dî'nin işaret ettiği gibi bu âyetin hemen ardından gelen ilahî soru, Rabbin nimetlerini inkâr etmenin imkânsızlığını hatırlatarak bekâ sıfatının kulda uyandırması gereken şükrü pekiştirir. Allah'ın bekâsı, yaratılmışların bekâsına benzemeyen, başlangıcı ve sonu olmayan mutlak bir bekâdır.

Kul, sevdiklerinin ve kendi ömrünün geçiciliğini gördükçe kalbini bâki olan Rabbine bağlar, çünkü gerçek güven ancak yok olmayana duyulabilir. Elindeki nimetlerin hepsinin fani, yalnız Bâkî olanın kendisinin ebedî olduğunu bilerek şükür ve teslimiyetle yaşar.

Her şeyin gerçek son sahibi.

Hicr sûresinde Vâris ismi, hayat verme ve öldürme fiilleriyle aynı âyette zikredilir; İbn Kesîr'in de naklettiği gibi âyet bu üç hakikati (hayat verme, öldürme ve nihayette mirasçı olma) tek bir kudrete, doğrudan Allah'a bağlar. Sa'dî'nin bu âyetin tefsirinde açıkladığı üzere, yaratılmışları yokluktan var eden ve ecelleri geldiğinde canlarını alan yalnızca O'dur, bunda hiçbir ortağı yoktur; O'nun yeryüzüne ve üzerindekilere vâris olması, Meryem sûresindeki benzer âyeti hatırlatır. Sa'dî, bunun Allah için zor bir şey olmadığını, çünkü O'nun yaratılmışların öncekilerini de sonrakilerini de bildiğini ve hiçbir gücün O'nu âciz bırakamayacağını vurgular. Âyetin sonundaki 'hikmet sahibi, her şeyi bilen' ifadesini Sa'dî, Allah'ın eşyayı yerli yerine koyup herkese amelinin karşılığını vermesiyle açıklar; Vâris isminin yalnız bir sona değil, bu hikmete de işaret ettiği anlaşılır. Ehl-i sünnet, bu ismi de diğer bütün isim ve sıfatlar gibi teşbih ve ta'til olmaksızın, zâhir mânasıyla kabul eder; Vâris oluş, Allah'ın hiçbir şeye muhtaç olmadan bâkî kalışının bir göstergesidir.

Kul, mülkünün ve canının geçici bir emanetten ibaret olduğunu, nihayetinde gerçek sahibi olan Allah'a döneceğini bilerek dünya malına aşırı bağlanmaktan sakınır ve elindekini O'nun rızası doğrultusunda harcamaya yönelir. Bu bilinç, kendi mirasını da helâl ölçüler içinde düzenlemeyi ve ölüm ötesini unutmadan yaşamayı öğütler.

Bütün işleri doğru sonuca ulaştıran.

Bu âyetin bağlamında Şuayb aleyhisselam, kavmini ölçü ve tartıda hileden vazgeçirip Allah'ın helâlinden bıraktığı kazanca razı olmaya çağırır; Sa'dî'ye göre bu az ama helâl pay, haram yollarla elde edilen fazlalıktan daha hayırlı ve bereketlidir. Aynı kıssada kavmi, alay yollu da olsa Şuayb'ı 'pek yumuşak huylu, pek akıllı' yani doğru yol üzere biri diye nitelendirir; Sa'dî bu sözün alay maksadıyla söylenmesine rağmen gerçeği yansıttığını, Şuayb'ın hakikaten doğru yol üzere olduğunu belirtir. Şuayb'ın kendi başarısının da ancak Allah'ın yardımıyla mümkün olduğunu söylemesi, bir peygamberin dahi işlerini hayırlı bir sonuca ulaştırmasının yalnız Allah'ın tevfikiyle gerçekleştiğini gösterir. Bu âyetin tefsirinde de vurgulandığı gibi, adaletle ve helâlinden kazanılan az şey, hileyle elde edilen çokluktan daha faydalı ve bereketlidir; bu, Allah'ın işleri hikmetle en güzel âkıbete ulaştırdığının bir işaretidir. Ehl-i sünnet, Reşîd ismini de kula kıyaslamaksızın, Allah'ın kendine yaraşır biçimde bütün işleri hikmetle yönettiğini bildiren bir sıfat olarak kabul eder.

Kul, bir işe giriştiğinde kendi aklına değil, o işi hayırlı bir âkıbete ulaştıracak gerçek gücün Allah'ın tevfikinde olduğunu bilerek O'ndan isabetli karar ve doğru sonuç diler. Bu isim, az ama helâl kazancı hileyle elde edilen fazlalığa tercih etmeyi ve işlerin âkıbetini sabırla Allah'a havale etmeyi öğütler.

Ceza vermekte asla acele etmeyen.

Bakara sûresindeki bu âyet, doğrudan Allah'ın sabrından değil, kulun sabrından ve Allah'ın sabredenlerle beraber olmasından söz eder; Sa'dî'nin tefsirinde açıkladığı gibi bu beraberlik sevgi, yardım ve yakınlık ifade eden özel bir beraberliktir, bütün yaratılmışları kuşatan ilim ve kudret beraberliğinden farklıdır. Sa'dî sabrı üçe ayırır: Allah'a itaatte sabır, günahtan kaçınmada sabır ve Allah'ın acı veren takdirine öfkelenmeden katlanmada sabır; bu üçü de kulun Rabbine bağlılığının ölçüsüdür. Kulun sabrına bu denli büyük bir mükâfat ve özel bir yakınlık vaad edilmesi, sabrın Allah katında ne kadar sevilen bir vasıf olduğunu gösterir; Sabûr ismi ise bu vasfın en kâmil ve mutlak şeklinin, aczinden veya ihtiyacından değil hilim ve hikmetinden dolayı günahkârlara mühlet veren Allah'a ait olduğunu bildirir. Ehl-i sünnet, bu ismi kul için geçerli olan, bir sıkıntıya zorlanarak katlanmak anlamındaki sabırla karıştırmadan, teşbihsiz ve ta'tilsiz biçimde, Allah'a yaraşır bir mânada kabul eder.

Kul, Allah'ın günahına rağmen cezayı hemen indirmemesini bir gaflet fırsatı değil, tövbe için tanınmış bir mühlet bilerek bu süre dolmadan Rabbine dönmekte acele eder. Aynı zamanda kendi başına gelen sıkıntılara öfkelenmeden sabreder; çünkü sabredenlerle beraber olma vaadi, bu sabrın karşılıksız kalmayacağını müjdeler.