إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
“Allah’ın mescidlerini ancak Allah’a ve âhiret gününe iman edenler imar eder.”
Tevbe 18
MEDÎNE
13 tabaka; her biri kendi kaynağına bağlı. İlk çekirdek hiçbir devirde sönmez — bütün genişlemeler onun etrafında büyür.
Peygamber ﷺ'in inşası devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
1h · 622–623m
Muhammed ﷺ
Peygamber ﷺ Medine'ye varınca mescidini kendi eliyle kurdu. Duvarlar kerpiç, direkler hurma kütüğü, çatı hurma dalıydı. Üç kapısı vardı, kıblesi Kudüs'e dönüktü. Yanı başında kendi hücresi (odası) yükseliyordu — bugün Ravza'nın bulunduğu yer.
1.022 m²1
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV İslâm Ansiklopedisi 60 × 70 zirâ ≈ 1.022 m²Suudi Hac Bakanlığı cetveli 805 m²
Hayber sonrası genişletme devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
7h · 628m
Muhammed ﷺ
Hayber dönüşü cemaat sıkışınca mescid üç yönden genişletildi; kıble duvarı yerinde bırakıldı. Plan kareye yaklaştı, duvarlar yükseldi, üstü hurma dallı bir gölgelikle örtüldü.
2.433 m²1ilk çekirdeğe göre ×2,4
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV İslâm Ansiklopedisi 100 × 100 zirâ ≈ 2.433 m²Suudi Hac Bakanlığı cetveli 2.475 m²
Ömer b. Hattâb genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
17h · 638m
Ömer b. Hattâb
Ömer b. Hattâb kuzey duvarını geri çekip mescidi büyüttü. Kapı sayısı altıya çıktı. Zemin, Akîk vadisinden getirilen ufak taşlarla döşendi; ön saflara keçe serildi.
4.088 m²1ilk çekirdeğe göre ×4
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV İslâm Ansiklopedisi 140 × 120 zirâ = 4.088 m²Suudi Hac Bakanlığı cetveli 3.575 m²
Osman b. Affân'ın yeniden yapımı devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
29–30h · 649–650m
Osman b. Affân
Osman b. Affân mescidi baştan yaptırdı. Kerpiç yerine kesme taş ve kireç kullanıldı; on iki sütun nakışlandı. Kaynaklar bu devrin ölçüsünde ayrılıyor.
5.378 m²1ilk çekirdeğe göre ×5,3
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV (170 × 130 zirâ) 5.378 m²TDV (160 × 130 zirâ rivayeti) 5.061,5 m²Suudi Hac Bakanlığı cetveli 4.071 m²
Velîd b. Abdülmelik genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
87–91h · 706–710m
Velîd b. Abdülmelik
Velîd b. Abdülmelik'in emriyle vali Ömer b. Abdülazîz mescidi yeniden kurdu. Peygamber'in ﷺ hücresi ilk kez mescidin içine alındı. İlk minare, oyuk mihrap ve şerefe bu devirde eklendi.
7.500 m²1ilk çekirdeğe göre ×7,3
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV İslâm Ansiklopedisi ~7.500 m²Suudi Hac Bakanlığı cetveli 6.450 m²
Mehdî-Billâh'ın kuzey genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
161–165h · 777–782m
Abbâsî halifesi Mehdî-Billâh
Abbâsî halifesi Mehdî mescidi yalnız kuzeye doğru büyüttü. Sütun sayısı iki yüz doksana çıktı. Kıble duvarının altı mermerle, üstü altın yaldızla kaplandı.
9.309 m²1ilk çekirdeğe göre ×9,1
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV İslâm Ansiklopedisi ~9.309 m²Suudi Hac Bakanlığı cetveli 8.900 m²
Büyük yangın ve yerinde yenileme devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
654h · 1256m
Halife Musta'sım-Billâh
Ramazan gecesi çıkan yangın mescidi kül etti. Halife Musta'sım tamir için adam ve malzeme yolladı; Moğol istilâsı işi yarıda bıraktı. Ayak izi değişmedi, yapı yerinde yenilendi.
Bu devir için kaynaklarda alan rakamı verilmiyor.
Bu devirde mescidin ayak izi değişmedi.
Memlük tamamlaması ve ilk kubbe devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
658–678h · 1260–1279m
Sultan Kalavun (Kutuz ve Baybars'ın ardından)
Memlük sultanları yapıyı tamamladı. Sultan Kalavun, Peygamber'in ﷺ kabrinin üstüne ilk ahşap kubbeyi yaptırdı — bugünkü Yeşil Kubbe'nin atası.
Bu devir için kaynaklarda alan rakamı verilmiyor.
Kayıtbay onarımı devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
881–888h · 1476–1483m
Sultan Kayıtbay
Yıldırım güneydoğu minaresini tutuşturdu, mescid ikinci kez yandı. Sultan Kayıtbay yapıyı onardı; hücrenin kubbesi yenilendi, mihrap renkli mermerle işlendi.
9.429 m²1ilk çekirdeğe göre ×9,2
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV İslâm Ansiklopedisi 9.429 m²Suudi Hac Bakanlığı cetveli 9.020 m²
Kanûnî devri bakımı devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
938–947h · 1531–1540m
Kanûnî Sultan Süleyman
Kanûnî Sultan Süleyman hücrenin batı duvarını ve genel bakımı Mısır hazinesinden karşılattı. Ayak izi değişmedi; yapı ayakta tutuldu.
Bu devir için kaynaklarda alan rakamı verilmiyor.
Bu devirde mescidin ayak izi değişmedi.
Sultan Abdülmecid'in yeniden yapımı devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Mescid-i Nebevî: Yeşil Kubbe, Osmanlı minaresi ve kubbe sıraları · 1908
Imperial War Museums (Q 58757) — fotoğraf: J. H. Halladjian
Kamu malı — Imperial War Museums
Mescid-i Nebevî: Yeşil Kubbe ve avlu revakı · 1880
Wikimedia Commons — fotoğrafçı bilinmiyor
Kamu malı — Wikimedia Commons
1266–1277h · 1850–1861m
Sultan Abdülmecid
Sultan Abdülmecid mescidi baştan yaptırdı. Üç yüz yirmi yedi sütun, mermer döşeme, beş kapı. Hattat Abdullah Zühdî yazıları üç yılda tamamladı.
10.939 m²1ilk çekirdeğe göre ×11
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV İslâm Ansiklopedisi 10.939 m²Suudi Hac Bakanlığı cetveli 10.193 m²
Suud devri birinci genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
1368–1375h · 1949–1955m
Kral Abdülazîz ve Kral Suud
Suud devrinin ilk genişletmesi. Mescid iki katlı avlu düzenine kavuştu; ayak izi neredeyse kare oldu. Eski Osmanlı bölümü korundu.
16.326 m²1ilk çekirdeğe göre ×16
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV İslâm Ansiklopedisi 16.326 m²Suudi Hac Bakanlığı cetveli 16.327 m²
Kral Fahd genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
1404–1414h · 1984–1994m
Kral Fahd b. Abdülazîz
En büyük genişletme. Ayak izi altı katına çıktı; hareketli kubbeler, çatı namaz alanı ve on minare eklendi. Osmanlı bölümü ortada bırakıldı.
98.326 m²1ilk çekirdeğe göre ×96
MEKKE
13 tabaka; her biri kendi kaynağına bağlı. İlk çekirdek hiçbir devirde sönmez — bütün genişlemeler onun etrafında büyür.
Kâbe ve çevresindeki açıklık devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
İslâm öncesi · 480m
Kusay b. Kilâb (düzenleme)
Mescid-i Harâm'ın çekirdeği bir bina değil, Kâbe'nin kendisidir. Kusay b. Kilâb Mekkelileri Kâbe'nin çevresine yerleştirdi; aradaki boşluk açık bırakıldı. Duvarı, çatısı, kapısı olmayan bir meydandı.
Bu devir için kaynaklarda alan rakamı verilmiyor.
Ömer b. Hattâb'ın ilk duvarı devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
17h · 638m
Ömer b. Hattâb
Ömer b. Hattâb çevredeki evleri satın alıp yıktırdı ve Kâbe'nin etrafını ilk kez göğüs hizasında bir duvarla çevirdi. Mescidin sınırı böyle doğdu.
3.613 m²1
Osman b. Affân'ın revakları devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
26h · 646m
Osman b. Affân
Osman b. Affân yeni evler alıp alanı büyüttü. Kâbe'nin çevresine ilk gölgelikler kuruldu; mescidin ilk revakı (üstü örtülü sütunlu bölüm) bu devirde yapıldı.
4.482 m²1
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV İslâm Ansiklopedisi 4.482 m²IslamicLandmarks cetveli ~4.200 m²
Abdullah b. Zübeyr genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
65h · 684m
Abdullah b. Zübeyr
Abdullah b. Zübeyr mescidi Makām-ı İbrâhim'in arkasına doğru genişletti. Tavaf alanı önce kum ve taşla düzeltildi, sonra mermerle döşendi.
Bu devir için kaynaklarda alan rakamı verilmiyor.
Kaynaklar bu ölçüde ayrılıyorTDV İslâm Ansiklopedisi bu devir için ayrı alan rakamı vermiyorIslamicLandmarks cetveli ~7.500 m² (akademik olmayan kaynak, esas alınmadı)
Velîd b. Abdülmelik'in mermer sütunları devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
91h · 710m
Velîd b. Abdülmelik
Velîd b. Abdülmelik Mısır ve Şam'dan mermer sütunlar getirtti. Tavan ahşap ve yaldızlıydı; çevre duvarı pencerelerle yenilendi, minareler yapıldı.
10.270 m²1
Mansûr'un kuzey genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
137–140h · 754–757m
Abbâsî halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr
Abbâsî halifesi Mansûr kuzeydeki evleri aldırıp mescidi Bâbü'n-Nedve yönüne büyüttü. Revak eklendi, ilk minber kuruldu. Kaynaklarda bu devrin alan rakamı verilmiyor.
Bu devir için kaynaklarda alan rakamı verilmiyor.
Mehdî-Billâh: Kâbe merkeze alınıyor devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
164–170h · 781–787m
Abbâsî halifesi Mehdî-Billâh
Mehdî mescidi öyle genişletti ki Kâbe ilk kez yapının tam ortasına düştü. Dört yüz seksen dört sütun dikildi, kapı sayısı on dokuza, minare sayısı dörde çıktı.
Bu devir için kaynaklarda alan rakamı verilmiyor.
Muktedir-Billâh genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
306h · 918–919m
Abbâsî halifesi Muktedir-Billâh
Muktedir-Billâh Bâb-ı İbrâhim'i Harem'in içine aldı. Mescidin alanı yirmi yedi bin metrekareyi geçti.
27.850 m²1
Melikü'n-Nâsır Ferec onarımı devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
803h · 1400–1401m
Memlük sultanı Melikü'n-Nâsır Ferec
Yangın ve selin zarar verdiği yüz otuz sütun onarıldı. Mermer Hindistan ve Anadolu'dan getirildi; Makām-ı İbrâhim'in kubbesi yeniden yapıldı. Ayak izi değişmedi.
Bu devir için kaynaklarda alan rakamı verilmiyor.
Bu devirde mescidin ayak izi değişmedi.
Kanûnî devri onarımı devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
931–959h · 1525–1552m
Kanûnî Sultan Süleyman
Kanûnî Sultan Süleyman sütunları, revakları ve kapıları elden geçirtti. Tavaf alanının döşemesi yenilendi, minareler yeniden yapıldı, kakma taşlı bir minber kuruldu.
Bu devir için kaynaklarda alan rakamı verilmiyor.
Osmanlı revakları ve kubbeleri devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Mescid-i Harâm'ın doğu minaresinden görünüşü; Osmanlı revakları ve açık metâf · y. 1914 (neşir 1916)
Library of Congress, Prints & Photographs — B. Moritz, Bilder aus Palästina…, levha 76
Kamu malı — Library of Congress
Bâb-ı Alî: Harem-i Şerîf'in doğu köşesindeki kapı · y. 1914 (neşir 1916)
Library of Congress, Prints & Photographs — B. Moritz, a.g.e., levha 75
Kamu malı — Library of Congress
Mescid-i Harâm'ın kuşbakışı planı: ortada Kâbe, çevresinde metâf ve revaklar · 17. yüzyıl
The Walters Art Museum, Baltimore (env. 48.1307)
Kamu malı — The Walters Art Museum
Osmanlı çini panosunda Mescid-i Harâm: Kâbe, metâf ve devrin minareleri · 17. yüzyıl
Musée du Louvre, Paris (env. MAO 3919)
Kamu malı — Musée du Louvre
984h · 1576m
II. Selim ve III. Murad
Düz ahşap çatı kaldırıldı, yerine sıra sıra kubbe örtüldü — mescidin bugün bilinen Osmanlı revak silueti böyle doğdu. Avlu açık bırakıldı.
Bu devir için kaynaklarda alan rakamı verilmiyor.
Suud devri birinci genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
1375–1396h · 1955–1976m
Kral Suud ve Kral Faysal
Suud devrinin ilk genişletmesi yirmi bir yıl sürdü. Safâ ile Merve arasındaki sa'y yolu ilk kez mescidin içine alındı; yapı iki katlı hâle getirildi.
160.168 m²1
Kral Fahd genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Bu devirden görsel belge yok; plan ölçülerden çizildi.
1409–1414h · 1988–1993m
Kral Fahd b. Abdülazîz
Kral Fahd genişletmesi batı ve güney yönünde büyük bir bölüm ekledi. Kapı sayısı doksan beşe çıktı; iki kat ve çatı birlikte iki yüz yetmiş sekiz bin metrekareyi aştı.
278.168 m²1
Kral Fahd genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Kral Fahd genişletmesi devrine kadar birikmiş ayak izi. Ortadaki en parlak ve en kalın çizgi ilk çekirdektir, hiç sönmez. Kıble duvarı planın alt kenarındadır.
Kaynağı olmayan hiçbir rakam bu sayfada yok.
Peygamber ﷺ Medine'ye varınca mescidini kendi eliyle kurdu. Duvarlar kerpiç, direkler hurma kütüğü, çatı hurma dalıydı. Üç kapısı vardı, kıblesi Kudüs'e dönüktü. Yanı başında kendi hücresi (odası) yükseliyordu — bugün Ravza'nın bulunduğu yer.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · İbn Şebbe, Târîhu'l-Medîneti'l-münevvere · Semhûdî, Vefâü'l-Vefâ bi-ahbâri dâri'l-Mustafâ
Hayber dönüşü cemaat sıkışınca mescid üç yönden genişletildi; kıble duvarı yerinde bırakıldı. Plan kareye yaklaştı, duvarlar yükseldi, üstü hurma dallı bir gölgelikle örtüldü.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Semhûdî, Vefâü'l-Vefâ bi-ahbâri dâri'l-Mustafâ
Ömer b. Hattâb kuzey duvarını geri çekip mescidi büyüttü. Kapı sayısı altıya çıktı. Zemin, Akîk vadisinden getirilen ufak taşlarla döşendi; ön saflara keçe serildi.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · İbn Şebbe, Târîhu'l-Medîneti'l-münevvere
Osman b. Affân mescidi baştan yaptırdı. Kerpiç yerine kesme taş ve kireç kullanıldı; on iki sütun nakışlandı. Kaynaklar bu devrin ölçüsünde ayrılıyor.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Taberî, Târîhu'l-ümem ve'l-mülûk · İbn İshak el-Harbî
Velîd b. Abdülmelik'in emriyle vali Ömer b. Abdülazîz mescidi yeniden kurdu. Peygamber'in ﷺ hücresi ilk kez mescidin içine alındı. İlk minare, oyuk mihrap ve şerefe bu devirde eklendi.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Semhûdî, Vefâü'l-Vefâ bi-ahbâri dâri'l-Mustafâ
Abbâsî halifesi Mehdî mescidi yalnız kuzeye doğru büyüttü. Sütun sayısı iki yüz doksana çıktı. Kıble duvarının altı mermerle, üstü altın yaldızla kaplandı.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Semhûdî, Vefâü'l-Vefâ bi-ahbâri dâri'l-Mustafâ
Ramazan gecesi çıkan yangın mescidi kül etti. Halife Musta'sım tamir için adam ve malzeme yolladı; Moğol istilâsı işi yarıda bıraktı. Ayak izi değişmedi, yapı yerinde yenilendi.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Semhûdî, Vefâü'l-Vefâ bi-ahbâri dâri'l-Mustafâ
Memlük sultanları yapıyı tamamladı. Sultan Kalavun, Peygamber'in ﷺ kabrinin üstüne ilk ahşap kubbeyi yaptırdı — bugünkü Yeşil Kubbe'nin atası.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Semhûdî, Vefâü'l-Vefâ bi-ahbâri dâri'l-Mustafâ
Yıldırım güneydoğu minaresini tutuşturdu, mescid ikinci kez yandı. Sultan Kayıtbay yapıyı onardı; hücrenin kubbesi yenilendi, mihrap renkli mermerle işlendi.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Semhûdî, Vefâü'l-Vefâ bi-ahbâri dâri'l-Mustafâ
Kanûnî Sultan Süleyman hücrenin batı duvarını ve genel bakımı Mısır hazinesinden karşılattı. Ayak izi değişmedi; yapı ayakta tutuldu.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Başbakanlık Osmanlı Arşivi
Sultan Abdülmecid mescidi baştan yaptırdı. Üç yüz yirmi yedi sütun, mermer döşeme, beş kapı. Hattat Abdullah Zühdî yazıları üç yılda tamamladı.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Başbakanlık Osmanlı Arşivi
Suud devrinin ilk genişletmesi. Mescid iki katlı avlu düzenine kavuştu; ayak izi neredeyse kare oldu. Eski Osmanlı bölümü korundu.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Suudi Arabistan Hac Bakanlığı — Mescid-i Nebevî genişleme cetveli
En büyük genişletme. Ayak izi altı katına çıktı; hareketli kubbeler, çatı namaz alanı ve on minare eklendi. Osmanlı bölümü ortada bırakıldı.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Suudi Arabistan Hac Bakanlığı — Mescid-i Nebevî genişleme cetveli
Mescid-i Harâm'ın çekirdeği bir bina değil, Kâbe'nin kendisidir. Kusay b. Kilâb Mekkelileri Kâbe'nin çevresine yerleştirdi; aradaki boşluk açık bırakıldı. Duvarı, çatısı, kapısı olmayan bir meydandı.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Cevâd Ali, el-Mufassal fî târîhi'l-Arab kable'l-İslâm
Ömer b. Hattâb çevredeki evleri satın alıp yıktırdı ve Kâbe'nin etrafını ilk kez göğüs hizasında bir duvarla çevirdi. Mescidin sınırı böyle doğdu.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Ezrakî, Ahbâru Mekke
Osman b. Affân yeni evler alıp alanı büyüttü. Kâbe'nin çevresine ilk gölgelikler kuruldu; mescidin ilk revakı (üstü örtülü sütunlu bölüm) bu devirde yapıldı.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Ezrakî, Ahbâru Mekke
Abdullah b. Zübeyr mescidi Makām-ı İbrâhim'in arkasına doğru genişletti. Tavaf alanı önce kum ve taşla düzeltildi, sonra mermerle döşendi.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Ezrakî, Ahbâru Mekke
Velîd b. Abdülmelik Mısır ve Şam'dan mermer sütunlar getirtti. Tavan ahşap ve yaldızlıydı; çevre duvarı pencerelerle yenilendi, minareler yapıldı.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Ezrakî, Ahbâru Mekke
Abbâsî halifesi Mansûr kuzeydeki evleri aldırıp mescidi Bâbü'n-Nedve yönüne büyüttü. Revak eklendi, ilk minber kuruldu. Kaynaklarda bu devrin alan rakamı verilmiyor.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Ezrakî, Ahbâru Mekke
Mehdî mescidi öyle genişletti ki Kâbe ilk kez yapının tam ortasına düştü. Dört yüz seksen dört sütun dikildi, kapı sayısı on dokuza, minare sayısı dörde çıktı.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Ezrakî, Ahbâru Mekke · Abdüllatîf b. Abdullah b. Dehîş
Muktedir-Billâh Bâb-ı İbrâhim'i Harem'in içine aldı. Mescidin alanı yirmi yedi bin metrekareyi geçti.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Abdüllatîf b. Abdullah b. Dehîş
Yangın ve selin zarar verdiği yüz otuz sütun onarıldı. Mermer Hindistan ve Anadolu'dan getirildi; Makām-ı İbrâhim'in kubbesi yeniden yapıldı. Ayak izi değişmedi.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Fâsî, Şifâü'l-garâm bi-ahbâri'l-beledi'l-harâm
Kanûnî Sultan Süleyman sütunları, revakları ve kapıları elden geçirtti. Tavaf alanının döşemesi yenilendi, minareler yeniden yapıldı, kakma taşlı bir minber kuruldu.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Fâsî, Şifâü'l-garâm bi-ahbâri'l-beledi'l-harâm
Düz ahşap çatı kaldırıldı, yerine sıra sıra kubbe örtüldü — mescidin bugün bilinen Osmanlı revak silueti böyle doğdu. Avlu açık bırakıldı.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Fâsî, Şifâü'l-garâm bi-ahbâri'l-beledi'l-harâm
Suud devrinin ilk genişletmesi yirmi bir yıl sürdü. Safâ ile Merve arasındaki sa'y yolu ilk kez mescidin içine alındı; yapı iki katlı hâle getirildi.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Abdüllatîf b. Abdullah b. Dehîş
Kral Fahd genişletmesi batı ve güney yönünde büyük bir bölüm ekledi. Kapı sayısı doksan beşe çıktı; iki kat ve çatı birlikte iki yüz yetmiş sekiz bin metrekareyi aştı.
TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · Abdüllatîf b. Abdullah b. Dehîş