Umûr Maksatlarına Göredir

Metin

Şerh

Mecelle’nin ikinci maddesi bunu Türkçe olarak «Bir işten maksad ne ise hüküm ana göredir» diye kayda geçirir. Kāidenin dayanağı, Buhârî’nin Sahîh’ini kendisiyle açtığı «Ameller ancak niyetlere göredir» hadîsidir.

Süyûtî, el-Eşbâh ve’n-nezâir’de bütün fıkhın döndüğü beş külli kāideden ilki olarak bunu sayar. Kapsamı yalnız ibadetler değildir: aynı fiil, maksadı değiştikçe muâmelâtta da başka bir isim ve başka bir hüküm alır.

Kāidenin pratik gücü şuradadır: iki insan tıpatıp aynı hareketi yapar — biri emanet almış, öteki gasbetmiş olur. Fiili ayıran, elin hareketi değil kalbin kasdıdır.

Kāidenin işlemesi için

1. Maksadın fiile bitişik olması; sonradan gelen pişmanlık geçmiş fiilin hükmünü değiştirmez.
2. Maksadın söz veya karîne gibi meşrû bir yolla anlaşılabilir olması.
3. Fiilin kendisinin meşrû olması; iyi niyet haramı helâle çevirmez.

Tatbik vakaları

1. 01

   Yerden alınan para

   Durum

   Bir kimse yolda düşmüş bir cüzdan bulur ve cebine koyar.

   Devreye giren kāide

   Fiil ikisinde de aynıdır: parayı yerden alıp cebe koymak. Hükmü ayıran maksattır.

   Sonuç

   Sahibini arayıp iade etmek üzere aldıysa fiil lukatadır ve korumakla mükelleftir; sahiplenmek üzere aldıysa gasb hükmündedir ve zimmetine geçer.

2. 02

   Memura verilen hediye

   Durum

   Bir iş sahibi, işini gören kamu görevlisine değerli bir hediye takdim eder.

   Devreye giren kāide

   Verilen şey isim olarak «hediye»dir; hüküm ise verenin ve alanın maksadına bakar.

   Sonuç

   Maksat karşılıksız ikram ise hibe, işin gördürülmesi veya hızlandırılması ise rüşvettir. Adı değişmemiştir, hükmü değişmiştir.

3. 03

   Şaka ile söylenen talâk

   Durum

   Bir kimse eşine, ciddi olmadığını söyleyerek boşanma lafzını sarf eder.

   Devreye giren kāide

   Burada kāide sınırına çarpar: maksat «şaka» olduğu hâlde cumhûr lafzı yürürlükte sayar.

   Sonuç

   Cumhûra göre talâk vâki olur; maksat, bu üç tasarrufta hükmü kaldırmaz.

   İhtilaf notuCumhûrun dayanağı, «üç şey vardır ki ciddisi de ciddi, şakası da ciddidir: nikâh, talâk ve ricat» rivayetidir (Tirmizî, Talâk 9 — hasen sayılmıştır). Bazı âlimler ise lafzı hiç kastetmeyen kimsenin durumunu ayrı değerlendirmiştir.

Kaynakça

• Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 2 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
• Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0

Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.

İlgili kāideler

• IIUkūdda İtibar Maksada