Kavâid

Bir kimse yolda düşmüş bir cüzdan bulur ve cebine koyar.

Fiil ikisinde de aynıdır: parayı yerden alıp cebe koymak. Hükmü ayıran maksattır.

Sahibini arayıp iade etmek üzere aldıysa fiil lukatadır ve korumakla mükelleftir; sahiplenmek üzere aldıysa gasb hükmündedir ve zimmetine geçer.

Taraflar bir malı «hibe» adıyla devrederler, fakat sözleşmede karşı tarafın ödeyeceği bir bedel de kararlaştırılmıştır.

Akdin adı değil, unsurları esas alınır: bedel varsa akit satıştır.

Akde satış hükümleri uygulanır; hibeye mahsus hükümler (ör. rücû) değil, satışa mahsus hükümler (ör. ayıp muhayyerliği) işler.

Kişi abdest aldığını kesin biliyor, sonra abdestinin bozulup bozulmadığında tereddüde düşüyor.

Kesin olan abdestin varlığı, şüpheli olan bozulmasıdır.

Abdestli sayılır; yeniden almak gerekmez.

Bir kimseden uzun süredir haber alınamamaktadır; öldüğüne dair bir delil de yoktur.

Hayatta olduğu kesin bilinen bir kimsenin bu hâli, aksi sabit olana kadar sürer.

Hayatta kabul edilir: malı mirasçılara paylaştırılmaz, nikâhı kendiliğinden sona ermez.

İhtilaf notuNe kadar süre sonra ölüme hükmedileceğinde mezhepler farklı süreler benimsemiştir; bu bir istishâb ihtilafı değil, karînenin ne zaman kesinliğe dönüştüğü ihtilafıdır.

Bir kimse başkasından alacaklı olduğunu iddia eder; elinde ne senet ne şahit vardır, karşı taraf borcu inkâr eder.

Aslolan, inkâr edenin zimmetinin boş olmasıdır.

İddia sahibi delil getiremezse, inkâr edenin yeminiyle dava reddedilir.

Piyasaya, klasik kaynaklarda hiç geçmeyen bitkisel bir katkı maddesi çıkar.

Yiyecek eşya kapsamındadır; asıl serbestliktir.

Haram bir muhtevâ (sarhoş edici madde, necis kaynak, zarar) tespit edilmedikçe kullanımı serbesttir; araştırma bu üç başlıkta yapılır.

Bir kimse fıkhen «sefer» sayılan bir mesafeye yolculuğa çıkar.

Yolculuk, mu‘tâd üstü bir meşakkat sayılmış ve buna bağlı ruhsat nassla belirlenmiştir.

Dört rekâtlı farzlar iki rekâta indirilir.

İhtilaf notuKısaltmanın azîmet mi ruhsat mı olduğu ihtilaflıdır: Hanefîlerde yolcu için kasr azîmettir (tam kılmak hilâf-ı sünnettir), Şâfiîlerde ruhsattır ve tam kılmak da caizdir.

Sokakta yürüyen kimsenin elbisesine, ayrıntısı fark edilmeyecek kadar az bir bulaşma olması ihtimali her zaman vardır.

Bu durumdan tamamen kaçınmak insanların tamamı için imkânsızdır — umûmü’l-belvâ.

Görülmeyen ve tespit edilemeyen bu miktar affedilir; her çıkışta elbise değiştirmek gerekmez.

Çölde kalan kimsenin önünde yalnızca leş vardır ve başka hiçbir yiyecek yoktur.

Canın telefi kesindir; helâl alternatif yoktur.

Ölmeyecek kadar yemesi mübahtır; doyuncaya kadar yemesi kāidenin dışındadır.

Açlıktan ölmek üzere olan kimse leşten yemeye başlar.

Ruhsatın ölçüsü, tehlikeyi bertaraf edecek asgarî miktardır.

Ölümü savacak kadar yer; azığını doldurmak veya doyuncaya kadar yemek bu ruhsata dâhil değildir.

Çiftçi hasat öncesi nakde muhtaçtır; alıcı parayı peşin verip malı hasatta almak ister. Kıyasa göre mevcut olmayan malın satışı caiz değildir.

İnsanların bu akde yaygın ihtiyacı, kıyasın gereğinden ayrılmayı meşrû kılmıştır.

Selem, şartları (cins, vasıf, miktar, vade ve peşin bedel) belirlenmek kaydıyla meşrû kabul edilir.

Satın alınan malda, akit sırasında bilinmeyen bir kusur ortaya çıkar.

Alıcının uğradığı zarar, akit dengesini bozmuştur ve giderilmelidir.

Alıcıya ayıp muhayyerliği tanınır: dilerse akdi fesheder, dilerse bedelden indirim ister.

Semüre b. Cündeb’in bir hurma ağacı, başka bir sahâbînin bahçesi içindeydi; ağaca bakmaya girip çıkması ev halkını rahatsız ediyordu.

Hak sahibi olmak, o hakkı kullanırken başkasına zarar verme yetkisi vermez.

Rivayete göre Peygamber ﷺ önce ağacı satmasını, sonra bağışlamasını teklif etti; kabul etmeyince ağacın sökülmesini emretti (Ebû Dâvûd, Akdiye 31).

İlerlemiş bir enfeksiyon, tedavi edilmezse hastanın hayatını tehdit etmektedir; tek çare uzvun alınmasıdır.

Uzvun kaybı bir zarardır; canın kaybı daha ağır bir zarardır.

Hafif olan tercih edilir; uzuv alınır.

Bir ürünün ticaretinde ciddi kazanç vardır; fakat ürün, kullanıcıların çoğunda kesin zarara yol açmaktadır.

Kazanç bir menfaat, sağlık zararı bir mefsedettir; zarar gālibdir.

Zararı önlemek, kazancı elde etmeye tercih edilir.

Müşriklerin taptığı şeylere sövmek, tevhîd açısından doğru bir sözdür.

Fiil meşrûdur; fakat karşı tarafın Allah’a sövmesine yol açacağı bilinmektedir.

Âyet bu fiili yasaklamıştır — daha büyük bir kötülüğün kapısı olduğu için.

Nikâhta mehir konuşulmamış veya miktarı belirlenmemiştir.

Nass bir rakam koymamıştır; ölçü, kadının emsallerinin örfteki mehridir.

Mehr-i misil, o çevrenin ve ailenin örfüne göre belirlenir.

Satış sözleşmesinde malın nakliye masrafını kimin ödeyeceği yazılmamıştır.

O sektörde yerleşik teâmül, sözleşmeye yazılmış sayılır.

Masraf, örfte kimin üzerindeyse ona aittir.

İlk dönem âlimlerinin çoğu Kur’ân öğretimi karşılığında ücret almayı hoş görmemiştir. Sonraki dönemlerde beytülmâlden yapılan tahsisat kesilmiş, öğreticiler geçim sıkıntısına düşmüştür.

Önceki hüküm, öğreticinin geçiminin başka yoldan sağlandığı bir vâkıaya dayanıyordu; o vâkıa değişti.

Müteahhir Hanefî âlimleri, ilmin kesilmemesi için ücret almaya cevaz vermiştir.

İhtilaf notuBu cevaz, «hüküm değişti» değil «hükmün dayandığı sebep ve maslahat değişti» gerekçesiyle verilmiştir; mezhepler arasında kapsamı hâlâ tartışılır.

Günümüz şartları gerekçe gösterilerek belirlenmiş mîras paylarının yeniden hesaplanması önerilir.

Paylar, sübûtu ve delâleti kat‘î nassla belirlenmiştir.

Bu alanda ictihâda yer yoktur; öneri kāide gereği reddedilir.

Bir mesele hakkında verilmiş karardan sonra, aynı meselede farklı bir ictihâd benimsenir.

İki görüş de ictihâd düzeyindedir; birinin diğerini bozma yetkisi yoktur.

Önceki karar ayakta kalır; yeni görüş bundan sonraki meselelere uygulanır.

Bir yerde kefâret için «bir köle âzâd etmek» mutlak olarak, başka bir yerde «mü’min bir köle» kaydıyla geçer.

İki nass arasında hüküm ve sebep birliği bulunup bulunmadığına bakılır.

Birlik varsa mutlak, mukayyede hamledilir ve kayıt aranır.

İhtilaf notuBu, usûlün en meşhur ihtilaflarındandır: Şâfiîler hüküm birliğinde hamli benimserken, Hanefîler sebep ve hüküm ayrı ise hamletmez, her nassı kendi bağlamında uygular.