KavâidYakîn ve Şek5. kāide, toplam 22
Aslolan Berâet-i Zimmettir
Kimse aksi ispatlanmadıkça borçlu veya suçlu sayılmaz.
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i KülliyyeAhmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyetimadde 8Metin
الْأَصْلُ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ
el-aslu berâetü’z-zimme
Şerh
Mecelle m. 8: «Berâet-i zimmet asıldır.» İnsan, hiçbir yükümlülük altında olmaksızın doğar; bir borç veya sorumluluk isnat etmek, bunu iddia edene ispat yükü yükler.
Kāidenin usûl karşılığı Mecelle m. 76’dır: «Beyyine müddeî için ve yemin münkir üzerinedir.» Delil getirmesi gereken, mevcut durumu değiştirmek isteyendir.
Bu, modern hukuktaki masumiyet karînesinin fıkıhtaki muadilidir. Pratik sonucu ağırdır: ispat edilemeyen iddia, ne kadar güçlü görünürse görünsün hüküm doğurmaz.
Kāidenin işlemesi için
- İddianın somut ve belirli olması; belirsiz iddia ispat konusu edilemez.
- İnkâr edenin, kendisine yöneltilen yemini yerine getirmesi.
Kāide burada işlemez2 istisna
İstisnalar
- Karîneler zimmeti meşgul edebilir: emanetçi veya müstecir gibi malı elinde bulunduran kimse, bazı hâllerde tazminden kurtulmak için kendisi ispat eder.
- Kāide, ahlâkî sorumluluğu değil hukukî ispatı düzenler — mahkemede beraat, Allah katında berâet demek değildir.
Tatbik vakaları
Senetsiz alacak
- Durum
- Bir kimse başkasından alacaklı olduğunu iddia eder; elinde ne senet ne şahit vardır, karşı taraf borcu inkâr eder.
- Devreye giren kāide
- Aslolan, inkâr edenin zimmetinin boş olmasıdır.
- Sonuç
- İddia sahibi delil getiremezse, inkâr edenin yeminiyle dava reddedilir.
Kaç taksit ödendiği ihtilafı
- Durum
- Borcun aslında ihtilaf yoktur; borçlu sekiz taksit ödediğini, alacaklı altı taksit aldığını söyler.
- Devreye giren kāide
- Burada asıl, borcun devamıdır; fazladan ödeme iddiası yeni bir olaydır.
- Sonuç
- Fazladan iki taksiti ödediğini ispat yükü borçludadır — berâet karînesi burada onun lehine işlemez.
Zâyi olan emanet
- Durum
- Emanet bırakılan mal telef olur; emanetçi kusuru olmadığını söyler.
- Devreye giren kāide
- Emanetçinin zimmeti asılda berîdir; tazmin, kusurun ispatına bağlıdır.
- Sonuç
- Kusur veya kasıt ispatlanmadıkça emanetçi tazminle yükümlü tutulmaz.
İhtilaf notuÜcretli emanet (ecîr-i müşterek) ile ücretsiz emanetin tazmin sorumluluğu mezheplere göre farklıdır; ücretli olanda sorumluluk genişletilmiştir.
Kaynakça
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 8 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.