KavâidYakîn ve Şek6. kāide, toplam 22
Eşyada Aslolan İbâhadır
Eşya ve âdetlerde asıl serbestliktir; yasaklamak için delil gerekir.
el-Eşbâh ve’n-nezâirCelâleddin es-SüyûtîMetin
الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ الْإِبَاحَةُ
el-aslu fi’l-eşyâi’l-ibâha
Şerh
Bu kāide Mecelle’nin külli kāideleri arasında madde numarasıyla yer almaz; klasik kavâid literatürünün, özellikle Süyûtî ve İbn Nüceym’in el-Eşbâh ve’n-nezâir’lerinin tartıştığı bir asıldır.
Kāidenin kapsamı dikkatle çizilmelidir: eşya, yiyecek, muâmelât ve âdetler hakkındadır. İbadetler bu kāidenin dışındadır ve orada asıl tam tersidir — bir ibadetin meşrû olması için delil gerekir.
Bu ayrım, sonradan uydurulan ibadet biçimlerine karşı Ehl-i sünnet usûlünün temel dayanağıdır: dünyevî işlerde genişlik, ibadette bağlılık.
Kāidenin işlemesi için
- Konunun ibadet değil, eşya / âdet / muâmelât alanına girmesi.
- Haram kılan sahih ve açık bir delil bulunmaması.
- Fiilin başka bir yasağa (zarar, aldatma, gasb) dolaylı yoldan girmemesi.
Kāide burada işlemez3 istisna
İstisnalar
- İbadetlerde kāide tersine döner: asıl, delille sabit olmadıkça meşrû olmamaktır. Yeni bir ibadet şekli «yasaklayan delil yok» denilerek meşrûlaştırılamaz.
- Nesep, nikâh ve et konusunda bazı âlimler ihtiyatı esas alıp aslın ibâha olmadığını söylemiştir.
- Bir şeyin aslen mubah olması, onu yapmanın her durumda mubah kalacağı anlamına gelmez; zarar veya sedd-i zerâi‘ devreye girebilir.
Tatbik vakaları
Yeni bir gıda katkısı
- Durum
- Piyasaya, klasik kaynaklarda hiç geçmeyen bitkisel bir katkı maddesi çıkar.
- Devreye giren kāide
- Yiyecek eşya kapsamındadır; asıl serbestliktir.
- Sonuç
- Haram bir muhtevâ (sarhoş edici madde, necis kaynak, zarar) tespit edilmedikçe kullanımı serbesttir; araştırma bu üç başlıkta yapılır.
Yeni bir sözleşme türü
- Durum
- Klasik fıkıh kitaplarında adı bulunmayan bir ticarî sözleşme biçimi yaygınlaşır.
- Devreye giren kāide
- Muâmelâtta asıl ibâhadır; akitler sınırlı sayıda değildir.
- Sonuç
- Akit; faiz, garar ve kumar gibi bilinen yasaklara girmiyorsa geçerli kabul edilir.
İhtilaf notuAkitlerin sınırlı sayıda olup olmadığı klasik bir tartışmadır; Zâhirîler ve bazı Hanefîler akit tiplerini daha dar tutmuştur.
Yeni bir ibadet biçimi
- Durum
- Belirli bir gecede, belirli sayıda, belirli bir şekilde kılınacağı söylenen bir namaz yaygınlaşır.
- Devreye giren kāide
- Burada kāide işlemez: konu eşya değil ibadettir.
- Sonuç
- İbadette asıl tevkīftir; şekli, vakti ve sayısı nassa dayanmayan bir ibadet «yasaklayan delil yok» gerekçesiyle meşrû sayılmaz.
Kaynakça
- el-Eşbâh ve’n-nezâir — Celâleddin es-Süyûtî
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.