029 / 100128 H. · 746 M.Merv / Horasantarihe karıştı
Ayrılığın düğümü
Cehm b. Safvân, hocasının sıfat itirazını bütün bir sisteme çevirdi: Allah’a yaratılmışlarda bulunan hiçbir sıfatın nispet edilemeyeceğini, dolayısıyla ilim, kelâm ve irade gibi sıfatların gerçek anlamda bulunmadığını savundu. Buradan iki sonuç çıkardı: Kur’an mahlûktur ve cennet ile cehennem sonludur. Kulun fiili konusunda ise tam cebri benimsedi. Horasan’daki bir ayaklanmaya karışması üzerine öldürüldü.
Temel iddiaları
- Allah’a hiçbir sıfat nispet edilemez; O yalnız «var» diye bilinir.
- Kur’an mahlûktur, Allah’ın ezelî kelâmı değildir.
- Kulun fiilinde gerçek bir seçimi yoktur.
- İman yalnız kalpteki bilgidir.
- Cennet ve cehennem, ehli girdikten sonra son bulur.
Ehl-i sünnetin cevabı
Sıfatları toptan reddetmek, Allah’ı ancak yokluk diliyle anlatabilen bir tasavvura götürür; oysa Kur’an O’nu işiten, gören, dileyen ve konuşan olarak tanıtır. Cennet ve cehennemin sonlu olduğu iddiası, ebedîliği bildiren âyetlerin açık ifadesine aykırıdır. Cebrî anlayış ise imtihanın anlamını ortadan kaldırır; kul mecbur olsaydı hesap sorulmazdı.
Akıbet
Bir topluluk olarak kalıcı olmadı; fakat sıfatların te’vîli ve halku’l-Kur’an meselesi üzerinden sonraki iki asrın en büyük tartışmasını başlattı.
Künye
- Dönem
- 128 H. · 746 M.
- Aile
- Kelâmî akımlar
- Kol
- Cehmiyye
- Kilit şahsiyet
- Cehm b. Safvân (vefat 128 H.)
- Bölge
- Merv / Horasan
- Durum
- tarihe karıştı
Sözlükçe
- ta‘tîl
- İlâhî sıfatları anlamından boşaltma; Cehmiyye’ye nispet edilen tavırdır.
- halku’l-Kur’an
- Kur’an’ın yaratılmış olup olmadığı tartışması; mihnenin konusudur.
- cebir
- Kulun fiilinde hiçbir tercihi bulunmadığı görüşü.