FIRKALAREhli Sünnet — Yüz Ayrılık Düğümü00/C

TarihYüz Düğüm

Fırkalar Haritası

Ana çizgi Kitap ve Sünnet üzere devam eder; her kol ondan ayrıldığı yılda dallanır. Yüz düğümün her biri bir ayrılığın çıkış ânıdır — yılı, yeri, sebebi ve tek kaynağıyla.

I

1. YÜZYIL

15 düğüm · Şîa, Hariciler, Gulât ve diğerleri · ilk kayıt 36 H.

Şîa

Şîa’nınİlkÇekirdeği

نَشْأَةُ الشِّيعَة

Cemel ve Sıffîn yıllarında Ali’nin (r.a.) yanında yer alan siyasî taraftarlık, zamanla itikadî bir çizgiye dönüştü.

36 H. · 656 M. · Kûfe / Irak

imametsiyasetehl-i beyt

derinlemesine oku

Hariciler

Muhakkime-iÛlâ

المُحَكِّمَةُ الأُولَى

Sıffîn’de hakem tayinini kabul edenleri Allah’ın hükmünü bırakmakla suçlayıp Ali b. Ebî Tâlib’in (r.a.) ordusundan koptular.

37 H. · 657 M. · Harûrâ / Irak

tekfirsiyasetimamet

derinlemesine oku

Gulât

Sebeiyye

السَّبَئِيَّة

Ali’nin (r.a.) ölmediğini ve döneceğini ileri süren bu iddia, aşırılık kollarının ilk örneği olarak kaydedildi.

yak. 40 H. · yak. 660 M. · Kûfe / Medâin

gulüvrec‘attevhid

derinlemesine oku

Hariciler

Ezârika

الأَزَارِقَة

Kendi saflarına katılmayan Müslümanları müşrik ilân edip onlara karşı savaşı ve mallarını almayı helâl saydılar.

64 H. · 684 M. · Ahvâz / Hûzistan

tekfirkanhicret

derinlemesine oku

Şîa

TevvâbûnHareketi

حَرَكَةُ التَّوَّابِين

Kerbelâ’da Hüseyin’i (r.a.) yalnız bırakan Kûfeliler, kefâret için silâha sarılarak Şîa’yı siyasî bir harekete dönüştürdüler.

65 H. · 684 M. · Kûfe / Aynülverde

Kerbelâsiyasetmatem

derinlemesine oku

Hariciler

Necedât

النَّجَدَات

Ezârika’nın kan dökücülüğüne karşı çıkıp bilmeden hata edene mazeret bulunacağını savundular.

66 H. · 686 M. · Yemâme

mazeretimamettakıyye

derinlemesine oku

Keysâniyye

Keysâniyye

الكَيْسَانِيَّة

İmâmeti Muhammed b. el-Hanefiyye’ye bağlayıp onun ölmediğini ve Radvâ dağında beklediğini savundular.

66 H. · 685 M. · Kûfe / Irak

gaybetmehdîimamet

derinlemesine oku

Hariciler

Sufriyye

الصُّفْرِيَّة

Muhalifi öldürmeyi değil yalnız ondan uzak durmayı benimseyerek Ezârika ile Necedât arasında orta bir yol tuttular.

yak. 70 H. · yak. 690 M. · Basra / Irak

orta yoltekfirkan

derinlemesine oku

Mürcie

Mürcie’ninDoğuşu

نَشْأَةُ المُرْجِئَة

İç savaşta taraf tutmayı reddedip günahkârın hükmünü âhirete ertelediler ve amelin imandan sayılmadığını söylediler.

yak. 75 H. · yak. 694 M. · Kûfe / Irak

imanameltekfir

derinlemesine oku

Hariciler · Sufriyye

Şebîbiyye

الشَّبِيبِيَّة

Kûfe kapılarına dayanan bir isyanla ortaya çıkıp kadının da imam olabileceğini savundular.

77 H. · 696 M. · Musul / Cezîre

isyanimametsiyaset

derinlemesine oku

İbâdiyye

İbâdiyye

الإِبَاضِيَّة

Muhaliflerini şirkle değil «nimeti inkâr» anlamında küfürle niteleyerek onlarla bir arada yaşamayı mümkün gördüler.

yak. 80 H. · yak. 699 M. · Basra / Irak

yaşayanorta yolimamet

derinlemesine oku

Kaderiyye

Kaderiyye

القَدَرِيَّة

Kaderi inkâr edip işlerin önceden takdir edilmediğini, insanın fiilini bağımsızca meydana getirdiğini söylediler.

80 H. · 699 M. · Basra / Irak

kaderkelamhürriyet

derinlemesine oku

Hariciler

Beyhesiyye

البَيْهَسِيَّة

Kişinin, helâl ile haramı isim isim bilmedikçe mümin sayılamayacağını söyleyerek bilgiyi imanın şartı yaptılar.

yak. 94 H. · yak. 713 M. · Basra / Irak

imanbilgimazeret

derinlemesine oku

Keysâniyye · Hâşimiyye

Hâşimiyye

الهَاشِمِيَّة

İmâmetin vasiyetle Ali soyundan Abbâs soyuna geçtiğini savunarak Abbâsî davetine meşruiyet zemini hazırladılar.

98 H. · 717 M. · Humeyme / Şam

imametsiyasetdavet

derinlemesine oku

Hariciler

Acâride

العَجَارِدَة

Çocukları, bulûğa erip İslâm’a çağrılmadıkça ne mümin ne kâfir sayarak dostluk ve uzak durma hükmünü ertelediler.

yak. 100 H. · yak. 718 M. · Sicistan / Horasan

çocuk hükmütekfirganimet

derinlemesine oku
II

2. YÜZYIL

29 düğüm · Hariciler, Mutezile, Mürcie ve diğerleri · ilk kayıt yak. 105 H.

Hariciler · Acâride

Sa‘lebiyye

الثَّعْلَبِيَّة

Çocuğun hüküm dışı bırakılmasına itiraz edip dostluk ve uzak durma hükmünü doğuştan itibaren geçerli saydılar.

yak. 105 H. · yak. 723 M. · Basra / Irak

çocuk hükmüzekâtayrışma

derinlemesine oku

Mutezile

Mutezile’ninAyrılışı

اِعْتِزَالُ وَاصِلِ بْنِ عَطَاء

Büyük günah işleyenin ne mümin ne kâfir, ikisi arasında bir yerde olduğunu söyleyerek Hasan-ı Basrî’nin halkasından ayrıldılar.

yak. 105 H. · yak. 723 M. · Basra / Irak

kelambüyük günahtevhid

derinlemesine oku

Hariciler · Acâride

Meymûniyye

المَيْمُونِيَّة

Kaderde Mutezile’ye yaklaşıp kulun fiilini kendisinin meydana getirdiğini söyleyerek Acâride içinde ayrı bir kol oldular.

yak. 110 H. · yak. 728 M. · Kirman / Sicistan

kaderkelamayrışma

derinlemesine oku

Mürcie · Yûnusiyye

Yûnusiyye

اليُونُسِيَّة

İmanı yalnız kalpteki bilgiye indirip amelin tamamını iman dairesinin dışında bıraktılar.

yak. 110 H. · yak. 728 M. · Kûfe / Irak

imanamelkelam

derinlemesine oku

Hariciler · Acâride

Hâzimiyye

الخَازِمِيَّة

Kaderi Allah’a nispet ederek Meymûniyye’ye karşı çıktılar ve dostluğu kişinin son hâline bağladılar.

yak. 115 H. · yak. 733 M. · Horasan

kaderâkıbetkelam

derinlemesine oku

Gulât

Beyâniyye

البَيَانِيَّة

Allah’a insan sûretinde bir varlık nispet edip kendisine imâmetin geçtiğini iddia etti.

yak. 119 H. · yak. 737 M. · Kûfe / Irak

gulüvteşbihtevhid

derinlemesine oku

Gulât

Muğîriyye

المُغِيرِيَّة

Allah’ı harflerden meydana gelen bir sûretle tasvir edip Muhammed b. Abdullah’ın mehdîliğini ilân etti.

119 H. · 737 M. · Kûfe / Irak

gulüvteşbihmehdî

derinlemesine oku

Hariciler · Yezîdiyye

Yezîdiyye(Hâricî)

اليَزِيدِيَّة

Acemlerden yeni bir peygamber ve yeni bir kitap geleceğini iddia ederek Hâricî çizginin de dışına çıktılar.

yak. 120 H. · yak. 738 M. · Basra / Irak

nübüvvet iddiasıayrışmabeklenti

derinlemesine oku

Kaderiyye · Gaylâniyye

Gaylâniyye

الغَيْلَانِيَّة

Kader itirazını Şam’a taşıyıp onu imâmet ve siyaset eleştirisiyle birleştirdiler.

yak. 120 H. · yak. 738 M. · Dımaşk / Şam

kadersiyasetkelam

derinlemesine oku

Gulât

Mansûriyye

المَنْصُورِيَّة

Kendisinin göğe çıkarılıp vahiy aldığını söyleyerek şeriatın zâhir hükümlerini sembole indirgedi.

yak. 121 H. · yak. 739 M. · Kûfe / Irak

gulüvibâhate’vîl

derinlemesine oku

Hariciler · Sufriyye

MağribSufriyyesi

ثَوْرَةُ مَيْسَرَة

Berberî kabileler Hâricî eşitlik söylemini benimseyip Emevî valilerine karşı ayaklandı ve Kuzey Afrika’da ilk bağımsız yönetimler kuruldu.

122 H. · 740 M. · Tanca / Mağrib

isyaneşitlikMağrib

derinlemesine oku

Zeydiyye

Zeydiyye

الزَّيْدِيَّة

İmâmeti gizli bir tayine değil, kılıcıyla ayaklanan ehil Ehl-i beyt mensubuna bağlayarak Şîa içinde en ölçülü kolu kurdular.

122 H. · 740 M. · Kûfe / Irak

yaşayanimametorta yol

derinlemesine oku

Cehmiyye

Ca‘db.DirhemveTa‘tîl

الجَعْدُ بْنُ دِرْهَم

Allah’ın konuşma ve dost edinme sıfatlarını reddederek sıfatları boşaltma çizgisini başlattı.

124 H. · 742 M. · Harran / Cezîre

sıfatlarkelamte’vîl

derinlemesine oku

Cehmiyye

Cehmiyye

الجَهْمِيَّة

Sıfatların tamamını reddedip Kur’an’ı mahlûk saydı ve kulu, rüzgârda savrulan yaprak gibi mecbur gördü.

128 H. · 746 M. · Merv / Horasan

sıfatlarKur’ancebir

derinlemesine oku

Cebriyye

Cebriyye

الجَبْرِيَّة

Kulun hiçbir gücü ve tercihi bulunmadığını, fiillerinin ona yalnız mecazen nispet edildiğini savundular.

yak. 130 H. · yak. 748 M. · Horasan

kaderkelamsorumluluk

derinlemesine oku

İbâdiyye

Umman’daİbâdîİmâmeti

الإِمَامَةُ الإِبَاضِيَّةُ فِي عُمَان

Basra’da gizli tutulan İbâdî davet, Umman’da seçimle gelen bir imamla ilk defa açık bir yönetime dönüştü.

132 H. · 750 M. · Umman

devletimametyaşayan

derinlemesine oku

Mürcie · Gassâniyye

Gassâniyye

الغَسَّانِيَّة

İmanın parçalanamaz bir bütün olduğunu söyleyip bir hükmü bilmemeyi imana zarar vermez saydılar.

yak. 132 H. · yak. 750 M. · Kûfe / Irak

imanbilgikelam

derinlemesine oku

Gulât

Hattâbiyye

الخَطَّابِيَّة

Ca‘fer es-Sâdık’a ilâhlık, kendisine de peygamberlik nispet edince imamın kendisi tarafından reddedildi.

yak. 138 H. · yak. 755 M. · Kûfe / Irak

gulüvnübüvvet iddiasıibâha

derinlemesine oku

Mutezile

Usûl-iHamse’ninŞekillenmesi

الأُصُولُ الخَمْسَة

Dağınık görüşler beş esasta toplanınca Mutezile bir tavır olmaktan çıkıp bir mezhep hâline geldi.

144 H. · 761 M. · Basra / Irak

kelamusultevhid

derinlemesine oku

İmâmiyye

Aftahiyye

الأَفْطَحِيَّة

Ca‘fer es-Sâdık’tan sonra imâmetin en büyük oğula geçtiğini söyleyerek İmâmiyye’nin ilk büyük bölünmesini yaşattılar.

148 H. · 765 M. · Medine / Kûfe

imametayrışmaveraset

derinlemesine oku

İsmâiliyye

İsmâiliyye’ninDoğuşu

نَشْأَةُ الإِسْمَاعِيلِيَّة

İmâmetin, babasından önce vefat eden İsmâil’in soyunda devam ettiğini savunarak Şîa’nın en büyük ikinci kolunu kurdular.

148 H. · 765 M. · Medine / Kûfe

yaşayanimametbâtın

derinlemesine oku

İmâmiyye

Nâvûsiyye

النَّاوُوسِيَّة

Ca‘fer es-Sâdık’ın ölmediğini ve beklenen mehdî olarak döneceğini savunarak imâmet zincirini onda durdurdular.

148 H. · 765 M. · Basra / Irak

gaybetmehdîayrışma

derinlemesine oku

Zeydiyye · Cârûdiyye

Cârûdiyye

الجَارُودِيَّة

Zeydiyye içinde ilk halifelerin biatini geçersiz sayarak İmâmiyye’ye yaklaşan sert kolu oluşturdular.

yak. 150 H. · yak. 767 M. · Kûfe / Irak

imametsahâbeayrışma

derinlemesine oku

Mürcie · Sâlihiyye

Sâlihiyye

الصَّالِحِيَّة

İmanı Allah’ı bilmeye indirip namaz gibi ibadetlerin O’na kulluk sayılmadığını söylediler.

yak. 150 H. · yak. 767 M. · Basra / Irak

imanibadetkelam

derinlemesine oku

Zeydiyye · Süleymâniyye

ButriyyeveSüleymâniyye

البَتْرِيَّةُ وَالسُّلَيْمَانِيَّة

İlk halifelerin imâmetini geçerli sayıp meseleyi hata-sevap tartışmasına indirerek Zeydiyye’nin ılımlı kanadını kurdular.

yak. 155 H. · yak. 772 M. · Kûfe / Irak

orta yolimameteleştiri

derinlemesine oku

Mürcie

Mürcietü’l-FukahâTartışması

مُرْجِئَةُ الفُقَهَاء

İmanın artıp eksilmediğini söyleyen fakihlerle Mürcie’nin aynı adla anılması, sınırın nereden geçtiği sorusunu doğurdu.

yak. 155 H. · yak. 772 M. · Kûfe / Irak

imanusulinsaf

derinlemesine oku

İbâdiyye

Tâhert’teRüstemîİmâmeti

الدَّوْلَةُ الرُّسْتُمِيَّة

İbâdîler Kuzey Afrika’da imâmeti bir devlet düzenine dönüştürüp Tâhert’i kendi ilim merkezleri hâline getirdiler.

160 H. · 777 M. · Tâhert / Cezayir

devletMağribilim

derinlemesine oku

İmâmiyye · Vâkıfiyye

Vâkıfiyye

الوَاقِفِيَّة

Mûsâ el-Kâzım’ın hapiste vefatını kabul etmeyip imâmet zincirini onda durdurdular.

183 H. · 799 M. · Bağdat / Irak

gaybetayrışmaimamet

derinlemesine oku

Mutezile · Dırâriyye

Dırâriyye

الضِّرَارِيَّة

Kulun fiilinin hem Allah tarafından yaratıldığını hem kul tarafından kazanıldığını söyleyerek «kesb» kavramını ilk kez öne sürdüler.

yak. 190 H. · yak. 806 M. · Basra / Bağdat

kesbkelamkader

derinlemesine oku
III

3. YÜZYIL

19 düğüm · Mutezile, Cebriyye, Cehmiyye ve diğerleri · ilk kayıt 210 H.

Mutezile · Bağdat ekolü

BağdatMutezilesi

مُعْتَزِلَةُ بَغْدَاد

Basra ekolünden ayrılan bu kanat, kelâmı siyasetle birleştirip Ehl-i beyt taraftarlığına yakın durdu.

210 H. · 825 M. · Bağdat / Irak

kelamsiyasetKur’an

derinlemesine oku

Mutezile

Halku’l-Kur’anveMihne

مِحْنَةُ خَلْقِ القُرْآن

Kur’an’ın mahlûk olduğu görüşü devlet eliyle dayatıldı ve kabul etmeyen âlimler sorgulandı, hapsedildi.

218 H. · 833 M. · Bağdat / Irak

Kur’andevletsabır

derinlemesine oku

Cebriyye · Neccâriyye

Neccâriyye

النَّجَّارِيَّة

Sıfat konusunda Mutezile’yi, kader konusunda Cebriyye’yi izleyerek iki ekol arasında karma bir çizgi kurdular.

yak. 230 H. · yak. 844 M. · Rey / İran

kelamsıfatlarkesb

derinlemesine oku

Mutezile · Nazzâmiyye

NazzâmveTabiatGörüşü

النَّظَّامُ وَالطَّبَائِع

Kur’an’ın i‘câzını haber verdiği gaybî bilgilerle sınırlayıp icmâ ile haber-i vâhidin delil değerini reddetti.

231 H. · 845 M. · Basra / Irak

usulkelami‘câz

derinlemesine oku

Mutezile

Mihne’ninSonaErmesi

رَفْعُ المِحْنَة

Devlet resmî itikad dayatmasından vazgeçince Mutezile siyasî desteğini kaybetti ve ehl-i hadis çizgisi öne çıktı.

234 H. · 848 M. · Sâmerrâ / Irak

devletKur’anilim

derinlemesine oku

Mutezile · Basra ekolü

Ebü’l-HüzeylveBasraEkolü

أَبُو الهُذَيْلِ العَلَّاف

Sıfatları zâtın kendisiyle özdeşleştirerek Mutezilî tevhidi bir sisteme kavuşturdu.

235 H. · 849 M. · Basra / Irak

kelamsıfatlarfelsefe

derinlemesine oku

Cehmiyye

LafzıyyeveVâkıfe

اللَّفْظِيَّةُ وَالوَاقِفَة

Kur’an meselesinde «okuyuşum mahlûktur» diyenler ile hüküm vermekten kaçınanlar, tartışmanın iki ara durağını oluşturdu.

yak. 240 H. · yak. 854 M. · Bağdat / Irak

Kur’ankelamusul

derinlemesine oku

Ana çizgi

Ahmedb.Hanbel’inAkîdeÇizgisi

عَقِيدَةُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَل

Sıfatları te’vîlsiz ve teşbihsiz kabul eden selef çizgisi, mihne tecrübesinden sonra yazılı bir akîde metnine dönüştü.

241 H. · 855 M. · Bağdat / Irak

ana çizgisıfatlariman

derinlemesine oku

Zeydiyye

TaberistanZeydîİmâmeti

الإِمَامَةُ الزَّيْدِيَّةُ بِطَبَرِسْتَان

Hazar kıyısında kurulan devletle Zeydî imâmet fikri ilk defa kalıcı bir siyasî yapıya kavuştu.

250 H. · 864 M. · Taberistan / İran

devletimametİran

derinlemesine oku

Bâtıniyye

BâtınîTe’vîlYöntemi

مَنْهَجُ التَّأْوِيلِ البَاطِنِي

Âyet ve ibadetlerin görünen anlamı sembol sayılıp yerine yalnız seçkinlerin bildiği bir iç anlam konuldu.

yak. 250 H. · yak. 864 M. · Irak / Şam

bâtınte’vîlyöntem

derinlemesine oku

Mutezile · Câhiziyye

Câhiziyye

الجَاحِظِيَّة

Bilginin insanda zorunlu olarak meydana geldiğini söyleyerek fiil ve sorumluluk anlayışını dönüştürdüler.

255 H. · 869 M. · Basra / Bağdat

kelambilgisorumluluk

derinlemesine oku

Kerrâmiyye

Kerrâmiyye

الكَرَّامِيَّة

Allah’a cisim nispet ederken imanı yalnız dille ikrara indirerek iki ayrı uçta birden durdular.

255 H. · 869 M. · Nişâbur / Horasan

teşbihimanHorasan

derinlemesine oku

İmâmiyye

İmâmiyyeveGaybetAkîdesi

الإِمَامِيَّةُ وَعَقِيدَةُ الغَيْبَة

On birinci imamın geride görünür bir halef bırakmadan vefatı, on ikinci imamın gizlendiği inancını doğurdu.

260 H. · 874 M. · Sâmerrâ / Irak

yaşayangaybetimamet

derinlemesine oku

Gulât

Nusayriyye

النُّصَيْرِيَّة

Ali’ye (r.a.) ilâhî bir mertebe nispet edip zâhir hükümleri bâtınî anlamlara indirdiler.

yak. 260 H. · yak. 874 M. · Sâmerrâ / Şam kıyıları

yaşayangulüvbâtın

derinlemesine oku

Kerrâmiyye · Müşebbihe

MüşebbiheveMücessime

المُشَبِّهَةُ وَالمُجَسِّمَة

Sıfat âyetlerini yaratılmışın nitelikleriyle bir tutup Allah’a el, yüz ve mekân anlamında cismanî bir varlık nispet ettiler.

yak. 270 H. · yak. 883 M. · Horasan / Irak

sıfatlarteşbihkelam

derinlemesine oku

Karâmita

Karâmita

القَرَامِطَة

Bâtınî daveti köylü ve bedevî tabana taşıyıp silâhlı bir hareket hâline getirdiler ve Bahreyn’de kendi devletlerini kurdular.

278 H. · 891 M. · Kûfe / Bahreyn

isyanbâtınmehdî

derinlemesine oku

Zeydiyye

YemenZeydîİmâmeti

الإِمَامَةُ الزَّيْدِيَّةُ بِاليَمَن

Yemen kabileleri arasında kurulan imâmet, Zeydiyye’ye bin yılı aşan bir devlet geleneği kazandırdı.

284 H. · 897 M. · Sa‘de / Yemen

yaşayandevletYemen

derinlemesine oku

İsmâiliyye

FâtımîHilâfetininKuruluşu

قِيَامُ الخِلَافَةِ الفَاطِمِيَّة

İki asır gizli yürütülen İsmâilî davet, Kuzey Afrika’da bir hilâfet ilân ederek açık siyasî güce dönüştü.

297 H. · 909 M. · Kayrevan / Mağrib

devletimametMısır

derinlemesine oku

Ana çizgi

Eş‘arî’ninMutezile’denDönüşü

رُجُوعُ الأَشْعَرِيِّ عَنِ الاِعْتِزَال

Kırk yıl Mutezile içinde yetişen kelâmcı, ekolden ayrılıp aynı yöntemi Ehl-i sünnetin sıfat anlayışını savunmak için kullanmaya başladı.

300 H. · 912 M. · Basra / Bağdat

ana çizgikelamsıfatlar

derinlemesine oku
IV

4. YÜZYIL

6 düğüm · Hulûliyye, Karâmita, Mutezile ve diğerleri · ilk kayıt 309 H.

Hulûliyye

Hulûlveİttihâdİddiası

دَعْوَى الحُلُولِ وَالاِتِّحَاد

İlâhî zâtın insana girdiği ya da onunla birleştiği iddiası, tasavvufî çevrelerin içinde en sert tartışmayı başlattı.

309 H. · 922 M. · Bağdat / Irak

tevhidtasavvufsınır

derinlemesine oku

Karâmita

Karâmita’nınMekkeBaskını

هُجُومُ القَرَامِطَةِ عَلَى مَكَّة

Hac mevsiminde Mekke basıldı, hacılar öldürüldü ve Hacerülesved sökülüp Bahreyn’e götürüldü.

317 H. · 930 M. · Mekke / Hicaz

şiddetbâtınhac

derinlemesine oku

Mutezile · Ka‘biyye

Ka‘biyye

الكَعْبِيَّة

Allah’ın iradesini zâtından ayrı bir sıfat saymayıp fiillerinin kendisiyle özdeşleştirdiler.

319 H. · 931 M. · Belh / Horasan

kelamsıfatlarHorasan

derinlemesine oku

Mutezile · Bahşemiyye

Bahşemiyye

البَهْشَمِيَّة

Sıfatları «hâller» diye adlandırılan ara bir kategoriyle açıklayarak Mutezile içinde son büyük sistemi kurdular.

321 H. · 933 M. · Basra / Irak

kelamsıfatlarusul

derinlemesine oku

Ana çizgi

MâtürîdîveSemerkantHalkası

المَاتُرِيدِيُّ وَمَدْرَسَةُ سَمَرْقَنْد

Ehl-i sünnetin itikadı, Mâverâünnehir’de Hanefî fıkıh geleneğine dayanan ikinci bir kelâm çizgisiyle temellendirildi.

333 H. · 944 M. · Semerkant / Mâverâünnehir

ana çizgikelamakıl-nakil

derinlemesine oku

İmâmiyye

BüveyhîHimayesindeİmâmiyye

الإِمَامِيَّةُ فِي ظِلِّ البُوَيْهِيِّين

Bağdat’ta siyasî himayeye kavuşan İmâmiyye, inancını ilk defa açık törenler ve medreselerle görünür kıldı.

334 H. · 945 M. · Bağdat / Irak

devletkurumsallaşmaBağdat

derinlemesine oku
V

5. YÜZYIL

8 düğüm · İsmâiliyye, İmâmiyye, Mutezile ve diğerleri · ilk kayıt 408 H.

İsmâiliyye · Dürzîlik

Dürzîlik

الدُّرُوز

Fâtımî halifesi Hâkim’e ilâhî bir mertebe nispet edilince Kahire’de yeni ve kapalı bir inanç topluluğu doğdu.

408 H. · 1017 M. · Kahire / Şam

yaşayanbâtınkapalı

derinlemesine oku

İmâmiyye

ŞeyhMüfîdveİmâmîKelâmı

الشَّيْخُ المُفِيدُ وَعِلْمُ الكَلَام

Rivayete dayalı imâmî anlayış, kelâm yöntemiyle yeniden kurulunca akıl ile nakil arasındaki denge tartışması başladı.

413 H. · 1022 M. · Bağdat / Irak

kelamakıl-nakilkurumsallaşma

derinlemesine oku

Mutezile

KâdîAbdülcebbârDönemi

القَاضِي عَبْدُ الجَبَّار

Mutezilî kelâm, kaybettiği siyasî gücün ardından en hacimli ve en olgun yazılı hâline kavuştu.

415 H. · 1025 M. · Rey / İran

kelamusulkülliyat

derinlemesine oku

İmâmiyye

ŞeyhTûsîveNecefHalkası

الشَّيْخُ الطُّوسِيُّ وَحَوْزَةُ النَّجَف

Bağdat’taki mezhep çatışmalarından sonra Necef’e çekilen ilim halkası, İmâmiyye’nin bin yıllık merkezini kurdu.

448 H. · 1056 M. · Necef / Irak

ilimkurumsallaşmaNecef

derinlemesine oku

İsmâiliyye · Nizâriyye

Ta‘lîmiyyeveAlamut

التَّعْلِيمِيَّةُ وَقَلْعَةُ أَلَمُوت

Hakikatin ancak mâsum bir öğreticiden öğrenilebileceğini savunup dağ kalelerinde bağımsız bir yapı kurdular.

483 H. · 1090 M. · Alamut / İran

bâtınotoriteİran

derinlemesine oku

İsmâiliyye

Nizârî–Müsta‘lîAyrılığı

اِنْقِسَامُ النِّزَارِيَّةِ وَالمُسْتَعْلِيَّة

Fâtımî halifesinin ölümünden sonra veliaht meselesi İsmâiliyye’yi bugün de süren iki ayrı kola böldü.

487 H. · 1094 M. · Kahire / Mısır

yaşayanimametayrışma

derinlemesine oku

Ana çizgi

Gazâlî’ninBâtınîliğeReddiyesi

رَدُّ الغَزَالِيِّ عَلَى البَاطِنِيَّة

Bâtınî öğretiye, iddialarını kendi mantığı içinde çürüten sistemli bir cevap yazıldı.

488 H. · 1095 M. · Bağdat / Irak

ana çizgireddiyeusul

derinlemesine oku

Hulûliyye

İbâhiyye

الإِبَاحِيَّة

Belli bir mertebeye ulaşan kişiden dinî yükümlülüklerin düştüğünü savunarak haramların sınırını kaldırdılar.

yak. 500 H. · yak. 1106 M. · Irak / Horasan

ibâhatasavvufsınır

derinlemesine oku
VI

6. YÜZYIL

1 düğüm · Mutezile · ilk kayıt yak. 600 H.

Mutezile

Mutezile’ninSönüşü

أُفُولُ الاِعْتِزَال

Medreselerin Eş‘arî ve Mâtürîdî çizgide kurumsallaşmasıyla Mutezile müstakil bir mezhep olmaktan çıktı.

yak. 600 H. · yak. 1204 M. · Irak / Horasan

sönüşkelammedrese

derinlemesine oku
VII

7. YÜZYIL

1 düğüm · İsmâiliyye · ilk kayıt 654 H.

İsmâiliyye · Nizâriyye

Alamut’unDüşüşü

سُقُوطُ أَلَمُوت

Moğol ordusu kaleleri teker teker alınca Nizârî yapı siyasî varlığını kaybetti ve gizliliğe çekildi.

654 H. · 1256 M. · Alamut / İran

Moğolgizlilikİran

derinlemesine oku
VIII

8. YÜZYIL

3 düğüm · Senkretik akımlar, Hurûfîlik · ilk kayıt 728 H.

Ana çizgi

İbnTeymiyyeveFırkaEleştirisi

اِبْنُ تَيْمِيَّةَ وَنَقْدُ الفِرَق

Dağınık fırka eleştirisi, nassa ve selefin uygulamasına dayanan bütünlüklü bir yöntemle yeniden kuruldu.

728 H. · 1328 M. · Dımaşk / Şam

ana çizgireddiyetekfir ölçüsü

derinlemesine oku

Senkretik akımlar

Yezîdîlik(Êzidîlik)

الأَيْزِيدِيَّة

Şam’dan gelen bir sûfî çevrenin yerel inançlarla kaynaşmasından, zamanla ayrı bir din hâline gelen kapalı bir topluluk doğdu.

yak. 750 H. · yak. 1349 M. · Laleş / Kuzey Irak

yaşayanayrı dinkapalı

derinlemesine oku

Hurûfîlik

Hurûfîlik

الحُرُوفِيَّة

Harflerin ve sayıların gizli anlamından bir din okuması çıkarıp kurucusuna ilâhî tecelli nispet ettiler.

796 H. · 1394 M. · Esterâbâd / İran

bâtınharftevhid

derinlemesine oku
IX

9. YÜZYIL

2 düğüm · Gulât, Senkretik akımlar · ilk kayıt 845 H.

Gulât

Müşa‘şa‘iyye

المُشَعْشَعِيَّة

Kendisini beklenen mehdînin habercisi ilân eden bir hareket, Güney İran’da devlet kurdu.

845 H. · 1441 M. · Hûzistan / İran

mehdîgulüvdevlet

derinlemesine oku

Senkretik akımlar

Nûrbahşiyye

النُّورْبَخْشِيَّة

Tarikat şeyhliği ile mehdîlik iddiasını birleştiren bir hareket, Sünnî ve Şiî çizgiler arasında kendine özgü bir yol açtı.

869 H. · 1464 M. · Horasan / Keşmir

mehdîtasavvufyaşayan

derinlemesine oku
X

10. YÜZYIL

3 düğüm · İmâmiyye, İsmâiliyye, Hurûfîlik · ilk kayıt 907 H.

İmâmiyye

SafevîlerleDevletMezhebi

التَّشَيُّعُ فِي العَهْدِ الصَّفَوِي

İran’da İmâmiyye devletin resmî mezhebi ilân edilince mezhep haritası bir nesilde köklü biçimde değişti.

907 H. · 1501 M. · Tebriz / İran

devletyaşayanİran

derinlemesine oku

İsmâiliyye · Müsta‘liyye

Dâvûdî–SüleymânîAyrılığı

اِنْقِسَامُ الدَّاوُودِيَّةِ وَالسُّلَيْمَانِيَّة

Gizli imam adına daveti kimin yöneteceği sorusu, Müsta‘lî kolu Hindistan ve Yemen olmak üzere ikiye böldü.

999 H. · 1591 M. · Gucerât / Yemen

yaşayanayrışmaotorite

derinlemesine oku

Hurûfîlik · Noktaviyye

Noktaviyye

النُّقْطَوِيَّة

Hurûfî öğretiden ayrılıp her şeyin aslını «nokta» sayan ve devirli bir tarih anlayışı kuran bir kol doğdu.

yak. 1000 H. · yak. 1592 M. · Kâşân / İran

bâtındevirİran

derinlemesine oku
XI

11. YÜZYIL

1 düğüm · İmâmiyye · ilk kayıt 1036 H.

İmâmiyye · Ahbâriyye

Ahbârî–UsûlîAyrışması

الخِلَافُ بَيْنَ الأَخْبَارِيِّينَ وَالأُصُولِيِّين

İçtihadın meşruiyeti tartışmaya açılınca İmâmiyye, rivayetle yetinenler ve usul kuranlar diye ikiye ayrıldı.

1036 H. · 1627 M. · Mekke / Bahreyn

yaşayanusulayrışma

derinlemesine oku
XIII

13. YÜZYIL

3 düğüm · İmâmiyye, Bâbîlik · ilk kayıt 1241 H.

İmâmiyye · Şeyhiyye

Şeyhîlik

الشَّيْخِيَّة

Gizli imamla irtibat kuran bir «kâmil Şiî» makamı öne sürülünce İmâmiyye içinde yeni bir kol doğdu.

1241 H. · 1826 M. · Kerbelâ / Irak

yaşayangaybetayrışma

derinlemesine oku

Bâbîlik

Bâbîlik

البَابِيَّة

Önce gizli imamın kapısı, sonra yeni bir kitap getiren peygamber olduğunu ilân eden hareket İslâm dairesinin dışına çıktı.

1260 H. · 1844 M. · Şîraz / İran

nübüvvet iddiasıayrı dinİran

derinlemesine oku

Bâbîlik · Bahâîlik

Bahâîlik

البَهَائِيَّة

Bâbîliğin beklediği kişi olduğunu ilân eden hareket, evrensel bir din iddiasıyla ayrı bir yol kurdu.

1280 H. · 1863 M. · Bağdat / Akkâ

ayrı dinyaşayannübüvvet iddiası

derinlemesine oku
XIV

14. YÜZYIL

8 düğüm · Kādiyânîlik, Modern akımlar, İsmâiliyye ve diğerleri · ilk kayıt 1306 H.

Kādiyânîlik

Kādiyânîlik

القَادِيَانِيَّة

Kurucusunun mehdîlik ve peygamberlik iddiası, Hint alt kıtasında bugüne kadar süren derin bir ayrışma doğurdu.

1306 H. · 1889 M. · Kādiyân / Pencap

nübüvvet iddiasıyaşayanHint

derinlemesine oku

Modern akımlar

Kur’âniyyûn

القُرْآنِيُّون

Sünneti delil olmaktan çıkarıp yalnız Kur’an’la yetinmeyi savunan bir akım Hint alt kıtasında ortaya çıktı.

yak. 1320 H. · yak. 1902 M. · Pencap / Hint

sünnetmodernusul

derinlemesine oku

Kādiyânîlik · Lahor kolu

Ahmediyye’ninBölünmesi

اِنْقِسَامُ الأَحْمَدِيَّة

Kurucuya peygamberlik nispet edilip edilmeyeceği sorusu, hareketi iki ayrı kola böldü.

1332 H. · 1914 M. · Lahor / Pencap

ayrışmayaşayannübüvvet

derinlemesine oku

İsmâiliyye · Nizâriyye

ÇağdaşNizârîlik

النِّزَارِيَّةُ المُعَاصِرَة

Gizlilik dönemini geride bırakan Nizârî topluluk, imamlık kurumunu modern bir teşkilât hâline getirdi.

yak. 1350 H. · yak. 1931 M. · Hint alt kıtası · Doğu Afrika

yaşayançağdaşimamet

derinlemesine oku

Modern akımlar

TarihselciTe’vîl

التَّأْوِيلُ التَّارِيخِي

Nassın hükümlerinin indiği çağa ait sayılıp bugün bağlayıcı olmadığını savunan bir yorum biçimi yayıldı.

yak. 1380 H. · yak. 1960 M. · Mısır · Hint · Anadolu

modernusulte’vîl

derinlemesine oku

İmâmiyye

Velâyet-iFakîhTartışması

وِلَايَةُ الفَقِيه

Gaybet döneminde fakihin siyasî yetkisinin sınırı sorulunca İmâmiyye kendi içinde ikiye bölündü.

yak. 1390 H. · yak. 1970 M. · Necef / Kum

yaşayansiyasetçağdaş

derinlemesine oku

Modern akımlar

ÇağdaşTekfîrciAkımlar

التَّيَّارَاتُ التَّكْفِيرِيَّةُ المُعَاصِرَة

Toplumu topluca kâfir sayıp ondan ayrılmayı esas alan tavır, birinci yüzyıldaki Hâricî kalıbı yeni bir dille tekrar etti.

yak. 1390 H. · yak. 1970 M. · Mısır ve çevresi

tekfirmodernölçü

derinlemesine oku

İbâdiyye

İbâdiyye’ninBugünü

امْتِدَادُ الإِبَاضِيَّة

Hâricî kökenli kollar arasında bugüne ulaşan tek topluluk olarak dört ayrı coğrafyada varlığını sürdürüyorlar.

yak. 1400 H. · yak. 1980 M. · Umman · Mizâb · Cerbe · Nefûse

yaşayançağdaşimamet

derinlemesine oku
XV

15. YÜZYIL

1 düğüm · Senkretik akımlar · ilk kayıt yak. 1420 H.

Senkretik akımlar

SenkretikYeniHareketler

الحَرَكَاتُ التَّلْفِيقِيَّةُ الحَدِيثَة

Farklı dinlerden ve modern maneviyat akımlarından derlenen karma inanç yapıları, İslâmî bir dil kullanarak yayıldı.

yak. 1420 H. · yak. 1999 M. · Küresel

modernküreselölçü

derinlemesine oku

Kaynakça

  • el-Bidâye ve’n-Nihâye — İbn Kesîr13
  • el-Fark beyne’l-Fırak — Abdülkāhir el-Bağdâdî14
  • el-Milel ve’n-Nihal — Şehristânî23
  • Firaku’ş-Şîa — en-Nevbahtî10
  • Makālâtü’l-İslâmiyyîn — Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî08
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Ahbâriyye maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Ahmediyye maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Bâbîlik maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Bahâîlik maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Dürzîlik maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Hurûfîlik maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — İbâzıyye maddesi02
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — İsmâiliyye maddesi03
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Kādî Abdülcebbâr maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Kādiyânîlik maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Kur’âniyyûn maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Mâtürîdî maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Müfîd, Şeyh maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Müşa‘şa‘îler maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Nûrbahşiyye maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Nusayrîlik maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Nüktevîlik maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Rüstemîler maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Safevîler maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Şeyhiyye maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Tarihselcilik maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Tekfir maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Tûsî, Ebû Ca‘fer maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Uman maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Velâyet-i Fakīh maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Yeni Dinî Hareketler maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Yezîdiyye maddesi01
  • TDV İslâm Ansiklopedisi — Zeydiyye maddesi02

Her düğüm tek bir esere dayandırılmıştır; cilt, sayfa ve dipnot bilerek verilmemiştir.

Tamam.

Yüz düğümün her birinde ayrılığın çekirdeği, olay örgüsü, grubun kendi iddiaları, ehl-i sünnetin ölçülü cevabı ve akıbeti yazılıdır. Görüşler sahiplerine nispet edilerek aktarılmış, hüküm gruplara değil iddialara verilmiştir.

Bu sayfada hiçbir kayıt kaynaksız değil.

ReddiyelerMihenk
Kronoloji · yukarıdan aşağıyaYüz ayrılık düğümü
Görünüş

Atmosfer

Metinler değişmez. Işık değişir.

Seçili atmosferKâğıt & MürekkepMineral kâğıt, ceviz mürekkebi ve ölçülü yazma kırmızısı.

Silsile

Avlu

Bu avludaki diğer odalar