KavâidZarûret ve Meşakkat8. kāide, toplam 22
Bir İş Daraldıkta Genişler
Uygulama imkânsız hâle geldiğinde hükmün alanı genişletilir.
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i KülliyyeAhmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyetimadde 18Metin
إِذَا ضَاقَ الْأَمْرُ اتَّسَعَ
izâ dâka’l-emru’ttesea
Şerh
Mecelle m. 18: «Bir iş zîk oldukta müttesi olur.» Bir öncekinin tamamlayıcısıdır: meşakkat kolaylık getirir, darlık ise genişlik getirir.
Bu kāidenin en yaygın uygulama alanı umûmü’l-belvâdır: kaçınılması herkes için imkânsız hâle gelmiş durumlar. Sokak tozunun taşıdığı az miktardaki necâset, sinek ve benzeri canlıların suya düşmesi bu kabilden sayılmıştır.
Kāidenin ikinci yüzü de literatürde zikredilir: iş genişlediğinde tekrar daralır. Yani genişlik, darlığın sürdüğü müddetçedir; kalıcı bir muafiyet değildir.
Kāidenin işlemesi için
- Darlığın genel ve kaçınılmaz olması; kişinin kendi ihmâliyle içine düştüğü darlık sayılmaz.
- Genişlemenin, darlığı giderecek ölçüde kalması.
Kāide burada işlemez2 istisna
İstisnalar
- Darlık geçtiğinde genişlik de kalkar; ruhsat, sebebine bağlı olarak yaşar ve ölür.
- Kişi darlığı kendi eliyle meydana getirmişse kāideye sığınamaz.
Tatbik vakaları
Kaçınılmaz az necâset
- Durum
- Sokakta yürüyen kimsenin elbisesine, ayrıntısı fark edilmeyecek kadar az bir bulaşma olması ihtimali her zaman vardır.
- Devreye giren kāide
- Bu durumdan tamamen kaçınmak insanların tamamı için imkânsızdır — umûmü’l-belvâ.
- Sonuç
- Görülmeyen ve tespit edilemeyen bu miktar affedilir; her çıkışta elbise değiştirmek gerekmez.
Cemaatin geçeceği dar vakit
- Durum
- Bir işyerinde namaz vakti çok kısadır ve tam abdest için imkân yoktur; mestler giyilidir.
- Devreye giren kāide
- Daralan imkân, nassla tanınmış bir genişliğe kapı açar.
- Sonuç
- Mest üzerine mesh ruhsatı işler; süresi ve şartları nassla belirlidir.
Zorunlu tıbbî temas
- Durum
- Bir hastanın muayenesi, normalde bakılması caiz olmayan bir bölgeye bakmayı gerektirir ve aynı cinsten bir hekim bulunmamaktadır.
- Devreye giren kāide
- İmkânın daralması, yasağın alanını gereği kadar daraltır.
- Sonuç
- Tedavi için gereken kadarına izin verilir; iş bitince yasak aynen döner.
İhtilaf notuAynı cinsten hekim bulma yükümlülüğünün ne kadar araştırılacağı fetvâlarda farklı takdir edilmiştir; mesele imkân ve aciliyete göre değerlendirilir.
Kaynakça
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 18 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.