KavâidZarûret ve Meşakkat11. kāide, toplam 22
Hâcet Zarûret Menzilesindedir
Yaygın bir ihtiyaç, zarûret gibi işlem görüp kıyasa aykırı çözümlere kapı açabilir.
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i KülliyyeAhmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyetimadde 32Metin
الْحَاجَةُ تَنْزِلُ مَنْزِلَةَ الضَّرُورَةِ عَامَّةً كَانَتْ أَوْ خَاصَّةً
el-hâcetü tenzilü menzilete’d-darûra, âmmeten kânet ev hâssa
Şerh
Mecelle m. 32: «Hacet umumî olsun hususî olsun zaruret menzilesine tenzil kılınır.» Hâcet, zarûretin bir alt basamağıdır: yokluğunda insan helâk olmaz ama ciddi sıkıntıya düşer.
Bu kāide, İslâm hukukunun kıyasa aykırı görünen bazı akitleri neden meşrû saydığını açıklar. Selem (peşin para, veresiye mal) ve istisnâ‘ (sipariş üzerine imalât) akitleri, mevcut olmayan bir malın satışı oldukları hâlde insanların ihtiyacı sebebiyle nassla veya icmâ ile meşrû kılınmıştır.
Zarûretten farkı ölçüdedir, mantığında değil: hâcet de kendi miktarınca takdir edilir ve kalktığında hükmü kalkar.
Kāidenin işlemesi için
- İhtiyacın gerçek ve yaygın (veya kişi için ciddi) olması.
- Kesin bir nassa aykırı düşmemesi.
- İhtiyacın giderileceği başka meşrû bir yol bulunmaması.
Kāide burada işlemez2 istisna
İstisnalar
- Hâcet, açık bir haramı helâl kılmaz — yalnız kıyasın gereğinden ayrılmaya, yani bir istisnaya imkân verir.
- Kişisel konfor ve alışkanlık hâcet sayılmaz; ölçü, giderilmediğinde doğacak ciddi sıkıntıdır.
Tatbik vakaları
Selem akdi
- Durum
- Çiftçi hasat öncesi nakde muhtaçtır; alıcı parayı peşin verip malı hasatta almak ister. Kıyasa göre mevcut olmayan malın satışı caiz değildir.
- Devreye giren kāide
- İnsanların bu akde yaygın ihtiyacı, kıyasın gereğinden ayrılmayı meşrû kılmıştır.
- Sonuç
- Selem, şartları (cins, vasıf, miktar, vade ve peşin bedel) belirlenmek kaydıyla meşrû kabul edilir.
Sipariş üzerine imalât
- Durum
- Bir kimse, henüz yapılmamış bir eşyanın imalâtı için sözleşme yapar.
- Devreye giren kāide
- Ma‘dûmun satışı yasağına rağmen, imalâta duyulan genel ihtiyaç istisnayı doğurmuştur.
- Sonuç
- İstisnâ‘ akdi geçerli sayılır.
İhtilaf notuHanefîler istisnâ‘ı müstakil bir akit olarak istihsân yoluyla meşrû sayar; bazı mezhepler onu selem şartlarına bağlar.
Kira akdi
- Durum
- İcârede satılan şey, henüz var olmayan bir menfaattir; malın kendisi devredilmemektedir.
- Devreye giren kāide
- Menfaatin peşin olmaması kıyasa aykırıdır; fakat barınma ve çalışma ihtiyacı geneldir.
- Sonuç
- İcâre, nass ve icmâ ile meşrû kabul edilmiştir.
Kaynakça
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 32 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.