KavâidZarar ve Sedd-i Zerâi‘15. kāide, toplam 22
Def‘-i Mefâsid Celb-i Menâfi‘den Evlâdır
Bir işte hem fayda hem zarar varsa, zararı önlemek faydayı elde etmeye tercih edilir.
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i KülliyyeAhmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyetimadde 30Metin
دَرْءُ الْمَفَاسِدِ أَوْلَى مِنْ جَلْبِ الْمَنَافِعِ
der’ü’l-mefâsid evlâ min celbi’l-menâfi‘
Şerh
Mecelle m. 30: «Def‘i mefasid celb-i menafiden evlâdır.» Kāide, saf iyilik veya saf kötülüğün nâdir olduğu gerçek hayat meselelerinde bir öncelik kuralı verir.
Kelimenin seçimi dikkat ister: kāide «vâcibdir» demez, «evlâdır» der. Yani bu mutlak bir yasak değil, eşit veya yakın durumlarda uygulanacak bir tercih kuralıdır.
Bu yüzden fakîhler kāideyi hemen kayıtlar: mefsedet küçük, maslahat büyük ve kesinse denge tersine dönebilir. Aksi hâlde her işte bir miktar zarar bulunacağı için hiçbir iş yapılamazdı.
Kāidenin işlemesi için
- Fayda ile zararın aynı işte birlikte bulunması.
- İkisinin denk veya birbirine yakın ağırlıkta olması.
- Zararın muhtemel değil, gālib veya kesin olması.
Kāide burada işlemez2 istisna
İstisnalar
- Maslahat kesin ve büyük, mefsedet küçük ve muhtemel ise kāide tersine döner; «evlâ» kelimesi bu esnekliği taşır.
- Nass bir işi emretmişse, o işte bulunan tâlî zarar gerekçesiyle terk edilmez.
Tatbik vakaları
Faydası da zararı da olan ticaret
- Durum
- Bir ürünün ticaretinde ciddi kazanç vardır; fakat ürün, kullanıcıların çoğunda kesin zarara yol açmaktadır.
- Devreye giren kāide
- Kazanç bir menfaat, sağlık zararı bir mefsedettir; zarar gālibdir.
- Sonuç
- Zararı önlemek, kazancı elde etmeye tercih edilir.
Fitne ihtimali olan nasihat
- Durum
- Bir yanlışı açıkça ve sert bir dille düzeltmek, düzelme yerine daha büyük bir kavgaya yol açacaktır.
- Devreye giren kāide
- Emr-i bi’l-ma‘rûfun maslahatı ile doğacak fitnenin mefsedeti tartılır.
- Sonuç
- Daha büyük mefsedet doğacaksa, o şekliyle uygulanmaz; yumuşak ve tesirli bir yola geçilir. Yükümlülük düşmez, biçimi değişir.
İhtilaf notuFitne ihtimalinin ne zaman «gālib zan» sayılacağı takdire bağlıdır; bu yüzden âlimler bu değerlendirmeyi ehline bırakır ve keyfî terk için gerekçe yapılmasını eleştirir.
Zaruri olmayan riskli yatırım
- Durum
- Yüksek getiri ihtimali olan, fakat sermayenin tamamını kaybettirme ihtimali de yüksek bir işleme girilmek istenir.
- Devreye giren kāide
- Muhtemel menfaat ile gālib mefsedet tartılır.
- Sonuç
- Kayıp ihtimali gālibse kaçınmak evlâdır; ayrıca işlemin garar yasağına girip girmediği ayrıca incelenir.
Kaynakça
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 30 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.