KavâidZarar ve Sedd-i Zerâi‘16. kāide, toplam 22
Sedd-i Zerâi‘
Kendisi mubah olduğu hâlde harama götüren vesîleler kapatılır.
el-FurûkŞihâbüddin el-KarâfîMetin
سَدُّ الذَّرَائِعِ
seddü’z-zerâi‘
Şerh
Zerîa, harama ulaştıran vasıtadır. Kāide, bir fiilin kendisine değil nereye götürdüğüne bakar: mubah bir iş, gālib olarak harama yol açıyorsa o yol kapatılır.
Karâfî el-Furûk’ta, İbn Kayyım ise İ‘lâmü’l-muvakkı‘în’de bu asla uzun bölümler ayırır. İbn Kayyım, doksan dokuz vecihle Kur’ân ve Sünnet’ten örnek getirerek zerâi‘in kapatılmasının şerîatın kendi yöntemi olduğunu gösterir.
Kāidenin en açık nassı, müşriklerin putlarına sövmeyi yasaklayan âyettir: «Allah’tan başkasına yalvaranlara sövmeyin; sonra onlar da bilgisizce ve düşmanlıkla Allah’a söverler» (En‘âm 6/108). Fiilin kendisi meşrûdur, sonucu sebebiyle yasaklanmıştır.
Kāidenin işlemesi için
- Vesîlenin harama götürmesinin gālib veya çok kuvvetle muhtemel olması.
- Kapatmanın doğuracağı sıkıntının, önlenen haramdan hafif kalması.
Kāide burada işlemez3 istisna
İstisnalar
- Nâdir bir ihtimalle harama götüren mubah kapatılmaz — aksi hâlde hemen her mubah kapatılabilirdi.
- Vesîle, aynı zamanda daha büyük bir maslahatın da yolu ise iki taraf tartılır; kapatma otomatik değildir.
- Sedd-i zerâi‘ ile hüküm koymak ihtiyat gerektirir; usûlcüler bunu bağımsız bir delil olarak kabulde ihtilaf etmiştir.
Tatbik vakaları
Putlara sövmek
- Durum
- Müşriklerin taptığı şeylere sövmek, tevhîd açısından doğru bir sözdür.
- Devreye giren kāide
- Fiil meşrûdur; fakat karşı tarafın Allah’a sövmesine yol açacağı bilinmektedir.
- Sonuç
- Âyet bu fiili yasaklamıştır — daha büyük bir kötülüğün kapısı olduğu için.
Faize götüren sözleşme maddesi
- Durum
- Bir satış sözleşmesinde, tek başına bakıldığında geçerli görünen fakat uygulandığında borca fazlalık doğuran bir madde bulunmaktadır.
- Devreye giren kāide
- Madde mubah görünümlüdür; götürdüğü sonuç yasaktır.
- Sonuç
- Madde reddedilir; akit maddeden arındırılarak değerlendirilir.
Kapatmanın sınırı
- Durum
- Bir ticaret biçiminde, kullanıcıların çok küçük bir kısmının haram bir amaçla yararlanma ihtimali vardır.
- Devreye giren kāide
- Burada kāide işlemez: ihtimal nâdirdir, gālib değildir.
- Sonuç
- Nâdir kötüye kullanım ihtimali, bir mubahı toptan kapatmak için yeterli sayılmaz.
İhtilaf notuZerîanın ne zaman kapatılacağı mezhepler arasında en belirgin ayrılıklardan biridir: Mâlikî ve Hanbelîler kāideyi geniş uygular, Şâfiî ve Hanefîler daha dar tutar.
Kaynakça
- el-Furûk — Şihâbüddin el-Karâfî
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.