İlim ve Hakikat
MetinŞerhŞartlarİstisnalarVakalarKaynakça

Kavâid · IV — Zarar ve Sedd-i Zerâi‘ · XIV14. kāide, toplam 22

Eşed Zarar Ehaf ile İzâle Olunur

İki zarar çatıştığında ağır olanı önlemek için hafif olanı göze alınır.

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i KülliyyeAhmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyetimadde 27

Metin

الضَّرَرُ الْأَشَدُّ يُزَالُ بِالضَّرَرِ الْأَخَفِّ

ed-dararu’l-eşeddü yüzâlü bi’d-darari’l-ehaff

«Eğik kesim» üslûbunda oyulmuş ahşap pano; sonradan eklenmiş boya izleriyle.
The Metropolitan Museum of Art · CC0

Şerh

Mecelle m. 27: «Zarar-ı eşed ahaf ile izale olunur.» Yanındaki m. 26 aynı mantığı kamu-fert ekseninde kurar: «Zarar-ı âmmı def‘ için zarar-ı hâs ihtiyâr olunur.»

Bu kāide, fıkhın çatışan menfaatleri tartma yöntemidir. Hiçbir seçeneğin zararsız olmadığı durumlarda karar «zararsız olanı seç» değil, «daha az zararlı olanı seç» biçiminde verilir.

Mecelle m. 28 ve 29 aynı aileye aittir: iki fesat çatıştığında hafifi işlenip ağırın çaresine bakılır, iki şerden ehveni tercih edilir. Bu maddeler birlikte okunmadıkça kāide eksik anlaşılır.

Kāidenin işlemesi için

  1. Her iki zararın da gerçekten mevcut ve kaçınılmaz olması.
  2. Ağırlık farkının makul bir ölçüyle tespit edilebilmesi.
  3. Zararsız üçüncü bir yolun bulunmaması.

Kāide burada işlemez3 istisna

İstisnalar

  • İki zarar denk ise tercih yapılmaz; bu durumda asıl olan mevcut hâlin korunmasıdır.
  • Ağırlığın ölçüsü keyfî belirlenemez; ölçü, zarûriyyât sıralamasıdır (din, can, akıl, nesil, mal).
  • Genel zararı önlemek için seçilen özel zarar, tazmini gerektiriyorsa tazmin ayrıca yerine getirilir.

Tatbik vakaları

  1. 01

    Hastalıklı uzvun alınması

    Durum
    İlerlemiş bir enfeksiyon, tedavi edilmezse hastanın hayatını tehdit etmektedir; tek çare uzvun alınmasıdır.
    Devreye giren kāide
    Uzvun kaybı bir zarardır; canın kaybı daha ağır bir zarardır.
    Sonuç
    Hafif olan tercih edilir; uzuv alınır.

  2. 02

    Karantina

    Durum
    Bulaşıcı bir hastalık yayılmaktadır; hareket serbestliğini kısıtlamak insanlara sıkıntı verecektir.
    Devreye giren kāide
    Genel zararı def‘ etmek için özel zarara katlanılır (Mecelle m. 26).
    Sonuç
    Sınırlama meşrû görülür; ölçüsü, yayılmayı durduracak asgarî düzeydir.

  3. 03

    Yolu kapatan yapı

    Durum
    Kişinin mülkü üzerindeki bir eklenti, umumun geçtiği yolu daraltmaktadır.
    Devreye giren kāide
    Ferdin uğrayacağı zarar ile umumun uğradığı zarar tartılır.
    Sonuç
    Umumun zararı ağır basıyorsa eklentinin kaldırılması istenir.

    İhtilaf notuKadîm (öteden beri var olan) yapılarda Mecelle m. 6 «kadîm kıdemi üzere terkolunur» der; bu yüzden yeni yapılan ile eskiden beri duran ayrı değerlendirilir.

Kaynakça

  • Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 27 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
  • Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0

Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.

İlgili kāideler

  • XIIZarar İzâle Olunur
  • XVDef‘-i Mefâsid Celb-i Menâfi‘den Evlâdır
  • XIIIZarar ve Mukābele bi’z-Zarar Yoktur
← ÖncekiZarar ve Mukābele bi’z-Zarar YokturSonraki →Def‘-i Mefâsid Celb-i Menâfi‘den Evlâdır

← Mîzân rayına dön