KavâidÂdet ve Örf19. kāide, toplam 22
Ezmânın Tagayyürü ile Ahkâmın Tagayyürü
Örfe dayanan hükümler, dayandıkları örf değişince değişir.
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i KülliyyeAhmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyetimadde 39Metin
لَا يُنْكَرُ تَغَيُّرُ الْأَحْكَامِ بِتَغَيُّرِ الْأَزْمَانِ
lâ yünkeru tegayyürü’l-ahkâm bi-tegayyüri’l-ezmân
Şerh
Mecelle m. 39: «Ezmanın tagayyuru ile ahkâmın tagayyuru inkâr olunamaz.» Bu, Mecelle’nin en çok alıntılanan ve en çok yanlış anlaşılan maddesidir.
Maddenin söylediği şudur: bir hüküm örfe dayanıyorsa, örf değiştiğinde o hüküm de değişir. Çünkü değişen aslında hüküm değil, hükmün dayandığı sebeptir. Mecelle m. 24 aynı fikri tersinden söyler: «Mâni zâil oldukta memnû avdet eder.»
Maddenin söylemediği ise şudur: nassa dayalı hükümler zamanla değişmez. Namazın rekâtı, mîras payları, hadlerin miktarı, faizin yasak olması — bunların hiçbiri «zaman değişti» gerekçesiyle değişmez. Bu ayrım gözden kaçırıldığında madde, kaldıramayacağı bir yükün altına sokulmuş olur.
Kāidenin işlemesi için
- Değişen hükmün, nassa değil örf veya maslahata dayanıyor olması.
- Örfteki değişimin gerçek, yaygın ve yerleşmiş olması.
Kāide burada işlemez3 istisna
İstisnalar
- Nassa dayalı sâbit hükümler değişmez. İbadetlerin şekli, mîras payları, hadler ve kat‘î haramlar bu maddenin konusu değildir.
- Değişen örf fâsid ise hüküm değişmez; bozulma, meşrûiyet üretmez.
- Değişim iddiası, tek tek kişilerin alışkanlığına değil toplumun yerleşik teâmülüne dayanmalıdır.
Tatbik vakaları
Kur’ân öğretimi karşılığı ücret
- Durum
- İlk dönem âlimlerinin çoğu Kur’ân öğretimi karşılığında ücret almayı hoş görmemiştir. Sonraki dönemlerde beytülmâlden yapılan tahsisat kesilmiş, öğreticiler geçim sıkıntısına düşmüştür.
- Devreye giren kāide
- Önceki hüküm, öğreticinin geçiminin başka yoldan sağlandığı bir vâkıaya dayanıyordu; o vâkıa değişti.
- Sonuç
- Müteahhir Hanefî âlimleri, ilmin kesilmemesi için ücret almaya cevaz vermiştir.
İhtilaf notuBu cevaz, «hüküm değişti» değil «hükmün dayandığı sebep ve maslahat değişti» gerekçesiyle verilmiştir; mezhepler arasında kapsamı hâlâ tartışılır.
Şâhitlerin araştırılması
- Durum
- İlk dönemde Müslümanın adâleti asıl kabul edilip şâhit ayrıca araştırılmazdı; sonraki dönemlerde yalan şâhitlik yaygınlaştı.
- Devreye giren kāide
- Karîne değişmiştir; hüküm, dayandığı karîneyle birlikte yenilenir.
- Sonuç
- Şâhidin durumunun araştırılması (tezkiye) usûl hâline gelmiştir.
Değişmeyen hüküm
- Durum
- «Çağ değişti» gerekçesiyle mîras paylarının yeniden düzenlenmesi savunulur.
- Devreye giren kāide
- Burada kāide işlemez: paylar örfe değil, açık nassa dayanır.
- Sonuç
- Nassla belirlenmiş paylar bu maddenin kapsamı dışındadır.
Kaynakça
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 39 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.