KavâidNass ve İctihâd20. kāide, toplam 22
Mevrid-i Nassta İctihâda Mesâğ Yoktur
Hakkında açık nass bulunan meselede ictihâd yapılmaz.
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i KülliyyeAhmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyetimadde 14Metin
لَا مَسَاغَ لِلِاجْتِهَادِ فِي مَوْرِدِ النَّصِّ
lâ mesâga li’l-ictihâdi fî mevridi’n-nass
Şerh
Mecelle m. 14: «Mevrid-i nassta içtihada mesağ yoktur.» İctihâd, delilin bulunmadığı veya kat‘î olmadığı yerde yapılan bir çabadır; nassın açık konuştuğu yerde ise yapılacak iş anlamak ve uygulamaktır.
Bu kāide, ictihâdın alanını belirleyerek onu hem korur hem sınırlar: nassın susduğu geniş alanda ictihâd meşrû ve gereklidir; konuştuğu yerde ise devre dışıdır.
Mecelle m. 15 kāideyi tamamlar: «Alâ hilâfi’l-kıyâs sâbit olan şey, sâire makīsün-aleyh olmaz.» Yani nassın kıyasa aykırı olarak koyduğu bir istisna, başka meselelere örnek yapılamaz.
Kāidenin işlemesi için
- Nassın sübûtunun sahih olması.
- Nassın delâletinin kat‘î ve tek anlama açık olması.
- Meselenin gerçekten o nassın kapsamına girmesi.
Kāide burada işlemez2 istisna
İstisnalar
- Nassın delâleti zannî ise (birden çok anlama ihtimalli), ictihâd o anlamı tayin etmek için devreye girer — bu kāidenin ihlâli değil, alanıdır.
- Nassın hangi olaya uygulanacağını (tahkīku’l-menât) belirlemek ictihâd gerektirir; kāide bunu yasaklamaz.
Tatbik vakaları
Mîras paylarının değiştirilmesi
- Durum
- Günümüz şartları gerekçe gösterilerek belirlenmiş mîras paylarının yeniden hesaplanması önerilir.
- Devreye giren kāide
- Paylar, sübûtu ve delâleti kat‘î nassla belirlenmiştir.
- Sonuç
- Bu alanda ictihâda yer yoktur; öneri kāide gereği reddedilir.
Faizin yeniden yorumlanması
- Durum
- Faizin yasaklanma sebebinin «sömürü» olduğu, sömürü bulunmayan işlemlerde yasağın kalkacağı ileri sürülür.
- Devreye giren kāide
- Yasağın kendisi nassla sâbittir; illetin tespiti ise nassın hükmünü kaldıracak biçimde kullanılamaz.
- Sonuç
- Nassın kaldırılması sonucunu doğuran bir illet tespiti kabul edilmez.
İhtilaf notuRibâ’nın illeti üzerinde mezhepler ihtilaf etmiştir (kadr ve cins, taâm, semeniyyet gibi); fakat bu ihtilaf yasağın kapsamına dairdir, yasağın kendisine değil.
Nassın uygulanacağı olayın tespiti
- Durum
- Yeni bir finansal enstrümanın nassın yasakladığı işleme girip girmediği tartışılır.
- Devreye giren kāide
- Burada ictihâd meşrûdur: tartışılan nassın hükmü değil, olayın o hükme dâhil olup olmadığıdır.
- Sonuç
- Vâkıanın tahlili ve nassa uygunluğunun tespiti için ictihâd yapılır.
Kaynakça
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 14 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.