KavâidÂdet ve Örf17. kāide, toplam 22
Âdet Muhakkemdir
İnsanların yerleşik teâmülü, nassın susduğu yerde hüküm kaynağı olur.
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i KülliyyeAhmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyetimadde 36Metin
الْعَادَةُ مُحَكَّمَةٌ
el-âdetü muhakkeme
Şerh
Mecelle m. 36: «Âdet muhakkemdir.» Süyûtî’nin beş külli kāidesinden sonuncusudur. Şerîat, ölçüsünü belirlemediği pek çok meselede insanların yerleşik uygulamasını hakem tayin eder.
Mecelle bu maddeyi yalnız bırakmaz, arkasından ölçülerini sıralar: örfün muteber olması için muttarid yahut gālib olması gerekir (m. 41); itibar, nâdire değil gālib-i şâyi‘adır (m. 42).
Örfün bu gücü, onu nassın üstüne çıkarmaz. Nassa aykırı örf «fâsid örf»tür ve hiçbir hüküm doğurmaz — yaygınlığı bunu değiştirmez.
Kāidenin işlemesi için
- Örfün sürekli (muttarid) veya en azından baskın (gālib) olması.
- Örfün, akit veya tasarruf ânında hâlihazırda mevcut olması.
- Örfün açık bir nassa veya akitteki sarih şarta aykırı olmaması.
Kāide burada işlemez3 istisna
İstisnalar
- Nassa aykırı örf muteber değildir: faizin yaygınlığı onu meşrûlaştırmaz.
- Taraflar sarih olarak başka bir şey kararlaştırmışsa örf değil şart uygulanır (Mecelle m. 45’in sınırı).
- Nâdir ve istisnaî uygulamalar örf sayılmaz.
Tatbik vakaları
Mehrin miktarı
- Durum
- Nikâhta mehir konuşulmamış veya miktarı belirlenmemiştir.
- Devreye giren kāide
- Nass bir rakam koymamıştır; ölçü, kadının emsallerinin örfteki mehridir.
- Sonuç
- Mehr-i misil, o çevrenin ve ailenin örfüne göre belirlenir.
Çalışma saati
- Durum
- İş sözleşmesinde günlük çalışma süresi açıkça yazılmamıştır.
- Devreye giren kāide
- Belirsiz bırakılan husus, o meslekte yerleşik teâmülle doldurulur.
- Sonuç
- O iş kolunda gālib olan mesai süresi kararlaştırılmış sayılır.
Yaygın ama nassa aykırı uygulama
- Durum
- Bir bölgede belirli bir faizli işlem herkesçe yapılmakta ve normal karşılanmaktadır.
- Devreye giren kāide
- Burada kāide işlemez: örf, nassı geçersiz kılamaz.
- Sonuç
- Yaygınlık meşrûiyet doğurmaz; uygulama fâsid örf sayılır.
Kaynakça
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 36 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.