KavâidNass ve İctihâd21. kāide, toplam 22
İctihâd İctihâd ile Nakzolunmaz
Bir ictihâdla verilmiş hüküm, sonraki farklı bir ictihâdla geçmişe dönük olarak bozulmaz.
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i KülliyyeAhmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyetimadde 16Metin
الِاجْتِهَادُ لَا يُنْقَضُ بِالِاجْتِهَادِ
el-ictihâdü lâ yünkadu bi’l-ictihâd
Şerh
Mecelle m. 16: «İçtihat ile içtihat nakzolunmaz.» Kāidenin dayanağı sahâbe uygulamasıdır: Hz. Ömer’in bir mîras meselesinde önce bir şekilde, sonra başka bir şekilde hükmettiği ve önceki hükmünü bozmadığı nakledilir — «O, verdiğimiz hükme göredir; bu ise vereceğimize göredir.»
Kāide, hukukî istikrarı korur. Aksi hâlde her müctehid değişikliğinde bütün geçmiş kararlar yeniden açılır ve hiçbir hüküm kesinleşemezdi.
Bu, ictihâdın değiştirilemeyeceği anlamına gelmez: müctehid görüşünü değiştirebilir ve bundan sonrasına yeni görüşüyle hükmeder. Değişmeyen, geçmişte kapanmış meselelerdir.
Kāidenin işlemesi için
- Önceki hükmün ehil bir müctehidin gerçek bir ictihâdına dayanması.
- İki görüş arasındaki farkın ictihâd farkı olması.
Kāide burada işlemez3 istisna
İstisnalar
- Hüküm nassa, icmâya veya kat‘î kıyasa aykırı ise bozulur; bu artık ictihâd değil hatadır.
- Hükümde maddî hata (hesap yanlışı, kimlik karışıklığı) varsa düzeltilir.
- Kāide geçmişe dönük bozmayı engeller; müctehidin bundan sonrası için görüşünü değiştirmesini engellemez.
Tatbik vakaları
Kesinleşmiş mahkeme kararı
- Durum
- Bir mesele hakkında verilmiş karardan sonra, aynı meselede farklı bir ictihâd benimsenir.
- Devreye giren kāide
- İki görüş de ictihâd düzeyindedir; birinin diğerini bozma yetkisi yoktur.
- Sonuç
- Önceki karar ayakta kalır; yeni görüş bundan sonraki meselelere uygulanır.
Nassa aykırı hüküm
- Durum
- Verilmiş bir karar, açık bir nassa aykırı olduğu anlaşılır.
- Devreye giren kāide
- Burada kāide işlemez: nassa aykırılık ictihâd sayılmaz.
- Sonuç
- Karar bozulur; mevrid-i nassta ictihâd olmadığı için ortada korunacak bir ictihâd da yoktur.
Mezhep veya müftü değiştirmek
- Durum
- Bir kimse, daha önce bir görüşe göre yaptığı ameli, sonradan başka bir görüşü benimseyince yeniden yapmak ister.
- Devreye giren kāide
- Geçmiş amel, o gün geçerli bir ictihâda dayanılarak yapılmıştır.
- Sonuç
- Geçmiş amel geçerli sayılır; yeni görüş bundan sonrası için işler.
İhtilaf notuKolaylık arayarak mezhep görüşleri arasında seçmeci davranmanın (telfîk / tetebbu‘u’r-ruhas) caiz olup olmadığı ayrı ve tartışmalı bir meseledir; bu kāide onu meşrûlaştırmaz.
Kaynakça
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 16 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.