KavâidNass ve İctihâd22. kāide, toplam 22
Mutlak Itlâkı Üzere Cârî Olur
Kayıtsız gelen lafız, kayıtlayan bir delil çıkmadıkça geniş anlamıyla uygulanır.
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i KülliyyeAhmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyetimadde 64Metin
الْمُطْلَقُ يَجْرِي عَلَى إِطْلَاقِهِ مَا لَمْ يَقُمْ دَلِيلُ التَّقْيِيدِ
el-mutlaku yecrî alâ ıtlâkıhî mâ lem yekum delîlü’t-takyîd
Şerh
Mecelle m. 64: «Mutlak ıtlakı üzere cari olur, eğer nassan yahut delâleten takyit delili bulunmazsa.» Bu, umûm-husûs ve mutlak-mukayyed bahsinin Mecelle’deki özetidir.
Kāide, metni okuyanın keyfî daraltma yapmasını engeller: bir lafız kayıtsız gelmişse, onu kayıtlamak için delil göstermek gerekir. Delil olmadan daraltmak da genişletmek kadar bir tasarruftur.
Mecelle m. 12 aynı mantığı lafzın kendisi için kurar: «Kelâmda aslolan mânâ-yı hakîkîdir.» Mecâza ancak hakikat imkânsız olduğunda gidilir (m. 61).
Kāidenin işlemesi için
- Lafzın gerçekten mutlak (kayıtsız) gelmiş olması.
- Kayıtlayan delilin sahih ve konuyla ilgili olması.
Kāide burada işlemez2 istisna
İstisnalar
- Aynı hüküm ve aynı sebep hakkında bir yerde mutlak, başka yerde mukayyed nass varsa mutlak, mukayyede hamledilir.
- Örf, lafzı fiilen kayıtlayabilir (Mecelle m. 40): örfün delâletiyle hakikî mânâ terkedilebilir.
Tatbik vakaları
Kefâretteki «rakabe»
- Durum
- Bir yerde kefâret için «bir köle âzâd etmek» mutlak olarak, başka bir yerde «mü’min bir köle» kaydıyla geçer.
- Devreye giren kāide
- İki nass arasında hüküm ve sebep birliği bulunup bulunmadığına bakılır.
- Sonuç
- Birlik varsa mutlak, mukayyede hamledilir ve kayıt aranır.
İhtilaf notuBu, usûlün en meşhur ihtilaflarındandır: Şâfiîler hüküm birliğinde hamli benimserken, Hanefîler sebep ve hüküm ayrı ise hamletmez, her nassı kendi bağlamında uygular.
Vasiyette «akrabalarıma» ifadesi
- Durum
- Vasiyette hangi akrabaların kastedildiği belirtilmemiştir.
- Devreye giren kāide
- Lafız mutlaktır; fakat örf, kimlerin «akraba» sayıldığını fiilen kayıtlar.
- Sonuç
- Kapsam, o bölgede yerleşik örfe göre belirlenir.
Delilsiz daraltma
- Durum
- Genel bir emri, «bu ancak şu durumda geçerlidir» diyerek daraltan bir yorum ileri sürülür.
- Devreye giren kāide
- Daraltma bir iddiadır ve delil ister.
- Sonuç
- Kayıtlayan delil gösterilemezse lafız mutlak hâliyle uygulanmaya devam eder.
Kaynakça
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kavâid-i Külliyye, madde 64 — Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki Mecelle Cemiyeti
- Görsel: The Metropolitan Museum of Art · CC0
Bu sayfa eğitim amaçlı bir özettir, fetvâ değildir. Kāidenin nasıl işlediğini gösterir; belirli bir olay hakkında hüküm vermez. Mezhepler arasında ihtilaf bulunan yerlerde bu ihtilaf «İhtilaf notu» olarak işaretlenmiştir. Amelî bir mesele için ehline ve birincil kaynaklara müracaat ediniz.