063 / 100300 H. · 912 M.Basra / Bağdatyaşıyor
Ayrılığın düğümü
Basra Mutezilesinin önde gelen isimlerinden olan Eş‘arî, uzun bir tereddüt döneminden sonra ekolden ayrıldığını açıkladı ve mescitte cemaate durumunu bildirdi. Ardından sıfatları kabul eden, rü’yeti savunan ve Kur’an’ın mahlûk olmadığını söyleyen eserler yazdı. Bıraktığı en kalıcı miras, kelâmın yöntemini karşı tarafa bırakmaması oldu: aynı akıl yürütme aletleriyle Ehl-i sünnetin görüşü savunulabilirdi.
Temel iddiaları
- Allah’ın ezelî sıfatları vardır; zâtının ne aynı ne gayrıdır.
- Kur’an Allah’ın kelâmıdır, mahlûk değildir.
- Müminler âhirette Rablerini göreceklerdir.
- Fiili Allah yaratır, kul kesbeder.
- Büyük günah sahibi mümindir; işi Allah’a kalmıştır.
Ehl-i sünnetin cevabı
Bu dönüş, bir kolun gövdeye geri dönmesidir. Ehl-i sünnet içinde, kelâm yöntemine mesafeli duran selef çizgisiyle bu ekol arasında usul tartışması sürmüştür; fakat ikisinin ortak noktası açıktır: sıfatlar iptal edilmez, Allah yaratılmışa benzetilmez, Kur’an mahlûk değildir. Tartışma, esasta değil o esasın nasıl savunulacağındadır.
Akıbet
Kurduğu ekol, Mâtürîdiyye ile birlikte Ehl-i sünnet kelâmının iki ana çizgisinden biri olarak bugüne ulaştı.
Künye
- Dönem
- 300 H. (tahminî) · 912 M.
- Aile
- Kelâmî akımlar
- Kol
- Ana çizgi
- Kilit şahsiyet
- Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî (vefat 324 H.)
- Bölge
- Basra / Bağdat
- Durum
- yaşıyor
Sözlükçe
- kesb
- Fiili Allah’ın yaratması, kulun ise onu kazanması. Ehl-i sünnet kelâmının cebir ile kader arasındaki çözümüdür.
- rü’yetullah
- Müminlerin âhirette Allah’ı görmesi. Ehl-i sünnete göre nasslarla sabittir.
- kelâm-ı nefsî
- Allah’ın zâtıyla kāim, harf ve sesten münezzeh kelâm sıfatı; Eş‘arî kelâmının kavramıdır.