034 / 100144 H. · 761 M.Basra / Iraktarihe karıştı
Ayrılığın düğümü
Vâsıl’ın yanında yetişen Amr b. Ubeyd, ekolün görüşlerini derli toplu bir çerçeveye kavuşturdu: tevhid, adl, va‘d ve vaîd, menzile beyne’l-menzileteyn, emir bi’l-ma‘rûf ve nehiy ani’l-münker. Bu beş esas, sonraki bütün Mutezilî müellifler için ortak zemin oldu. Zühdüyle tanınan Amr, aynı zamanda hadis rivayetindeki tutumu sebebiyle muhaddislerin eleştirisine uğradı.
Temel iddiaları
- Tevhid: Allah’ın zâtından ayrı ezelî sıfatlar yoktur.
- Adl: kul fiilini kendisi yaratır, aksi hâlde ceza zulüm olur.
- Va‘d ve vaîd: Allah verdiği sözden dönmez, tehdidini de uygular.
- Menzile beyne’l-menzileteyn: büyük günah sahibi iki hâl arasındadır.
- Emir bi’l-ma‘rûf: münkeri gerektiğinde güçle değiştirmek farzdır.
Ehl-i sünnetin cevabı
Beş esasın adları Kur’an’dan alınmıştır, fakat içleri aklî bir zorunluluk fikriyle doldurulmuştur. Allah’ın affı, «vaîd»in mutlaklaştırılmasıyla iptal edilemez; Kur’an dilediğini bağışlayacağını açıkça söyler. Sıfatları zâta indirgemek de nassı boşaltır. Ehl-i sünnet, aklı nassın hizmetinde tutar; nassın önüne geçirmez.
Akıbet
Bu çerçeve Mutezile’nin sonuna kadar korundu ve mezhebin bütün kelâm eserlerinin iskeletini oluşturdu.
Künye
- Dönem
- 144 H. · 761 M.
- Aile
- Kelâmî akımlar
- Kol
- Mutezile
- Kilit şahsiyet
- Amr b. Ubeyd (vefat 144 H.)
- Bölge
- Basra / Irak
- Durum
- tarihe karıştı
Sözlükçe
- usûl-i hamse
- Mutezile’nin beş esası: tevhid, adl, va‘d ve vaîd, menzile beyne’l-menzileteyn, emir bi’l-ma‘rûf.
- va‘d ve vaîd
- Allah’ın vaadinin de tehdidinin de mutlaka gerçekleşeceği ilkesi; Mutezile buradan büyük günah sahibinin affedilmeyeceği sonucunu çıkarır.
- adl
- Mutezile’nin beş esasından biri; Allah’ın kötülüğü irade etmeyeceği ve kulun fiilinin kendisine ait olduğu ilkesi.