024 / 100yak. 120 H. · yak. 738 M.Dımaşk / Şamtarihe karıştı
Ayrılığın düğümü
Gaylân, Basra’da doğan kader tartışmasını Emevî başkentine getirdi ve buna siyasî bir boyut ekledi: imâmetin Kureyş’e mahsus olmadığını, ehil olan herkesin seçilebileceğini savundu. Devlet bu görüşü hem itikadî hem siyasî bir tehdit saydı. Hişâm b. Abdülmelik döneminde ulemanın huzurunda münazaraya çağrıldı ve ardından idam edildi.
Temel iddiaları
- Kul fiilini kendi gücüyle meydana getirir; kader diye önceden bir yazgı yoktur.
- İmâmet Kureyş’e mahsus değildir; kitap ve sünnetle amel eden herkes seçilebilir.
- Zulmeden yöneticiye itaat gerekmez.
Ehl-i sünnetin cevabı
Kader inkârına verilen cevap Ma‘bed el-Cühenî’ye verilenle aynıdır: Allah’ın ezelî ilmi ve takdiri nasslarla sabittir, bu kulun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Yöneticinin liyakatine yapılan vurgu ise yerinde bir kaygıdır; fakat çözüm olarak silâhlı ayaklanmayı öne sürmek, selefin fitne uyarılarına aykırıdır.
Akıbet
Ayrı bir topluluk olarak kalmadı; taraftarları Mutezile’nin Şam ve Bağdat kollarına katıldı.
Künye
- Dönem
- yak. 120 H. (tahminî) · yak. 738 M.
- Aile
- Kelâmî akımlar
- Kol
- Kaderiyye · Gaylâniyye
- Kilit şahsiyet
- Gaylân ed-Dımaşkī (vefat yak. 120 H.)
- Bölge
- Dımaşk / Şam
- Durum
- tarihe karıştı
Sözlükçe
- kader
- Allah’ın olacakları ezelde bilmesi ve takdir etmesi. İnkârı Kaderiyye’nin, aşırı kabulü Cebriyye’nin görüşüdür.
- imâmet
- Ümmetin yönetimi ve bu yönetimin dinî meşruiyeti meselesi. Fırka ayrılıklarının en eski konusudur.
- istitâat
- Kulun bir fiile güç yetirmesi; bu gücün fiilden önce mi onunla birlikte mi bulunduğu tartışılmıştır.