011 / 100yak. 80 H. · yak. 699 M.Basra / Irakyaşıyor
Ayrılığın düğümü
Basra’da Ezârika’nın sertliğini reddeden grup, Abdullah b. İbâd’ın adıyla anıldı ve muhalif Müslümanları «müşrik» değil «küfrân-ı nimet içindeki kimseler» saydı. Bu ayrım pratikte her şeyi değiştirdi: onlarla evlenmeyi, miras alıp vermeyi ve aynı şehirde yaşamayı caiz gördüler. Ders halkası Câbir b. Zeyd’in etrafında kuruldu, sonra Umman ve Kuzey Afrika’ya taşındı. İbâdîler kendilerini Hâricî saymaz, «ehl-i da‘vet» diye anar; klasik fırak literatürü ise onları Hâricî kolları arasında ele alır.
Temel iddiaları
- Muhalif Müslüman müşrik değildir; onunla evlilik ve miras câizdir.
- Kur’an mahlûktur ve Allah âhirette gözle görülmez.
- Büyük günah sahibi imandan çıkar, fakat şirke düşmez.
- İmâmet Kureyş’e mahsus değildir; ehil olan herkes seçilebilir.
- Gizlilik (kitmân) ve açık imâmet, şartlara göre değişen meşru hâllerdir.
Ehl-i sünnetin cevabı
Kanı korumaları ve muhalifle bir arada yaşamayı mümkün görmeleri, Hâricî kollar içinde onları en ölçülü konuma taşımıştır. Bununla birlikte Kur’an’ın mahlûk sayılması ve âhirette Allah’ın görülmesinin reddi, Ehl-i sünnetin mütevâtir delillerle sabit gördüğü iki esasa aykırıdır; büyük günah sahibini imandan tamamen çıkarmak da aynı itirazı taşır.
Akıbet
Bugün Umman’da nüfusun büyük bölümü, ayrıca Cezayir’in Mizâb vadisi, Tunus’ta Cerbe adası ve Libya’da Cebel-i Nefûse’de yaşayan topluluklar bu çizgiyi sürdürür.
Künye
- Dönem
- yak. 80 H. (tahminî) · yak. 699 M.
- Aile
- Hariciler
- Kol
- İbâdiyye
- Kilit şahsiyet
- Abdullah b. İbâd (vefat yak. 86 H.)
- Bölge
- Basra / Irak
- Durum
- yaşıyor
Sözlükçe
- kitmân
- Topluluğun daveti gizli yürüttüğü hâl; İbâdî öğretide açık imâmetin (zuhûr) karşıtıdır.
- küfrân-ı nimet
- Nimeti inkâr anlamında küfür; İbâdîler muhalif Müslümanı bu anlamda niteler, şirkle değil.