Mîzân

Kur'an'da ve Sünnet'te lafızlar iki kısımdır: Biri zahirinde umum (genellik) ifade eden âm lafızlar, diğeri ise hususiyet bildiren hâs lafızlar. Âm lafız, nass ile tahsis edilmedikçe (özelleştirilmedikçe) kendi umumumu üzere kalır. Şeriatın ahkâmını tahlil ederken âm olanı hâs olandan ayırmak, usul ilminin en temel rüknüdür.

Lafzın delâleti; ya mantuk (lafzın söylenen doğrudan manası) ya da mefhum (işaret veya delalet yoluyla anlaşılan mana) yoluyla olur. Nassların delâlet derecelerini bilmeyen bir kimsenin fıkhi hüküm istinbat etmesi caiz değildir. Hükümlerin çıkarılmasında lafzın hakiki manası esastır; mecaza ancak hakiki mananın imkansız olduğu durumlarda gidilir.

Nesh ilmi, Kur'an'ın inceliklerini ve şeriatın hikmetlerini anlamak için âlimlerin mutlaka bilmesi gereken en mühim ilimlerden biridir. Hz. Ali'nin (r.a) kadılara hitaben nâsih ve mensuhu bilmeyen kimselerin insanları helak edeceğini belirtmesi, bu ilmin şer'î meselelerdeki hayatiyetini ispat eder.

Nesh, ilahi şeriatın hikmetli ve aşamalı eğitim metodunun bir parçasıdır. İslam'ın ilk yıllarında bazı hükümler toplumsal yapının ve imanî seviyenin gereği olarak konulmuş, zamanla durumun olgunlaşmasıyla nâsih âyetler gelerek önceki hükümleri neshetmiştir. Neshin geçerli olabilmesi için iki nass arasında uzlaştırılamayacak derecede kesin bir zaman zıtlığı bulunması şarttır.

Medine ehlinin ameli, katî ve mütevâtir bir sünnettir. Hz. Peygamber'in (s.a.v) defnedildiği, vahiylerin nazil olduğu bu beldenin asırlar boyu devredegelen pratik tatbikatı, ahâd hadislerden dahi daha güçlü bir hüccet temeli oluşturur. Selefin üzerinde ittifak ettiği uygulama, fıkhın en güvenilir dayanağıdır.

Usûl-i fıkıhta sahabe kavlinin mertebesi çok yüksektir. Şayet sahabeden birinin bir meselede sözü rivayet edilmiş ve sahabe arasında ona muhalefet eden başka bir görüş (hilâf) bilinmiyorsa, o kavil bizim için bağlayıcı bir hüccettir; onu bırakıp kendi reymizle başka bir hükme gitmeyiz.

Sahih bir hadis bulduğunuzda, benim sözümü duvara atın ve o hadisle amel edin. Bizim sözümüz de bir görüştür; bugün kabul ederiz, yarın terk ederiz. Lakin Resulullah'ın (s.a.v) emri başımız gözümüz üstündedir.

Müslümanlar, Hz. Peygamber'den (s.a.v) gelen bir sünnetin sabit olduktan sonra, herhangi bir kimsenin sözü için onu terk etmelerinin helal olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Sünnet bana ulaştığı hâlde ona muhalefet edersem, şahit olun ki aklım gitmiştir.

Tahâret, namazın anahtarıdır. Abdest alırken nasslarda zikredilen azaların yıkanmasında sıraya (tertibe) ve muvalâta (ara vermeden peşpeşe yıkamaya) riayet etmek, sünnet-i seniyyenin ve ashabın tatbikatının gereğidir. Delil olmaksızın bu hudutları aşmak caiz değildir.

Şer'i amellerde aslolan, Hz. Peygamber'in (s.a.v) ve ashabının fiillerine ittiba etmektir. Abdestte niyet, elbiselerin temizliği ve kıbleye yönelmek namazın sıhhatinin şer'i rükünleridir. Delilsiz reyle amel etmek dinde bid'ate yol açar; Selef'in yolu ise katî delillere dayanmaktadır.

Hz. Ali (r.a) meshetmenin keyfiyeti hakkında şu tarihi ve fıkhi tespiti yapmıştır: Eğer din, sadece aklî kıyasla idare edilseydi, mestin altını mesh etmek üstünü mesh etmekten daha evla olurdu (çünkü yere basan, kirlenen kısım alttır). Lakin ben Resulullah'ın (s.a.v) mestinin dış/üst kısmına mesh ettiğini bizzat gördüm. (Bu nakil, fıkhi hükümlerde nassın aklî kıyasa üstün geldiğini gösteren en mühim selefî delillerdendir.)

Mest üzerine mesh etmenin süresi; mukim (yerleşik) olan kimse için bir gün bir gece (24 saat), yolcu (seferî) olan kimse için ise üç gün üç gecedir. Sürenin başlangıcı, mestin giyilme anı değil, giyildikten sonra abdestin bozulduğu ilk andır.

Hz. Peygamber'den (s.a.v) namazda ellerin kaldırılması hususunda sahih rivayetler nakledilmiştir. Selef-i Salihîn; Abdullah b. Ömer, Malik b. Huveyris ve sahabilerden gelen bu sahih sünnete sarılmış, namazın rükünlerindeki bu nebevi tatbikatın korunmasına büyük bir itina göstermiştir.

Rükûya giderken ve rükûdan kalkarken elleri kaldırmak (raf-ı yadayn) sabit bir sünnettir. Kim bu sünnetle amel ederse Resulullah'ın (s.a.v) fiiline tam anlamıyla ittiba etmiş olur. Selef imamlarının bu konudaki tatbikatı, hadislerin sıhhat derecesine dayanmaktadır.

Namazda noksanlık (bir rüknün veya vacibin unutulması) durumunda selâm vermeden önce (kable's-selâm) sehiv secdesi yapılır. Eğer namaza bir fazlalık karışmışsa (örneğin fazladan bir rek'at kılınmışsa) sehiv secdesi selâmdan sonra (ba'de's-selâm) yapılır. Selef imamlarının bu konudaki tatbikatı, Resulullah'ın (s.a.v) hadislerindeki bu ince ayrıma tam olarak dayanmaktadır.

Şeytan, kul namazdayken aklını çelmek ve neyi kaçırdığını unutturmak için vesvese verir. Sehiv secdesi, namazın eksik kalan kısımlarını tamamlayan ve şeytanın burnunu sürtmek (onu hor hakir kılmak) için şeriatın koyduğu meşru bir cezalandırma ve telafi mekanizmasıdır.

Safları düzeltmek, omuzları ve ayakları denk getirmek cemaat namazının en mühim sünnetlerindendir. Saflardaki düzensizlik ve açıklıklar, zahiren fiziksel bir boşluk gibi görünse de batıni olarak kalplerin ayrılmasına vesile olur. Selef-i Salihîn, imam mihraba geçmeden önce safların sıkı ve bükülmez bir duvar gibi kurulmasına titizlik gösterirdi.

Hz. Peygamber (s.a.v) saflar arasında boşluk bırakılmamasını emretmiş, aradaki açıklıklardan şeytanın küçük keçi yavruları gibi gireceğini bildirmiştir. Bu nebevi uyarı, namazın sadece şekli bir kıyam olmadığını, şeytani vesveseleri ve dağınıklığı defeden bir disiplin olduğunu gösterir.

Namaz kılan kişinin önüne bir sütre (deve semerinin arkalığı kadar bir yükseklik veya mızrak boyu gibi bir nesne) koyması müekked sünnettir. Namaz kılan ile sütresi arasında koyun geçebilecek kadar bir mesafe bırakılması esastır. Selef-i Salihîn, mescitlerde veya açık arazide namaz kılarken sütre edinmeye son derece itina gösterir, kimsenin o hattan geçmesine izin vermezdi.

Hz. Peygamber (s.a.v) seferde ve hazerde (yerleşik hayatta) namaz kılarken önüne sütre diker, bazen bineğini, bazen de mızrağını veya devenin semerini kendine engel yapardı. Önünden geçilen kişinin namazındaki huşûnun zedelenmemesi ve şeytanın araya girerek vesvese vermesini engellemek için bu şer'i tedbir konulmuştur.

Sefer mesafesi (yaklaşık dört burç veya sekiz fersah, bugünkü ölçüyle ortalama 80-90 km) kat edilip yerleşim yerinin sınırları dışına çıkıldığında namazları kısaltmak (kasr etmek) sünnet-i müekkededir. Hatta Selef-i Salihîn'den bazıları bu ruhsatı almayıp dört kılmayı 'tekellüm' (zorlama) olarak görmüş, Allah'ın hediyesini (sadakasını) kabul etmenin daha faziletli olduğunu bildirmişlerdir.

Hz. Peygamber (s.a.v) Mekke'ye yöneldiği veya Medine dışına çıktığı her seferde iki rek'at kılardı. Sahabe de onunla birlikte seyahat ederken dört rek'atli farzları ikişer rek'at olarak eda ederdi. Bu sünnet, kıyamete kadar baki kalan ilahi bir kolaylıktır.

Hanefî mezhebi, Arafat ve Müzdelife dışında hiçbir sebeple gerçek cem'e (iki namazı bir vakitte kılmaya) cevaz vermez; çünkü namaz vakitleri Cibril hadisiyle -Cebrail'in Nebi'ye iki gün boyunca her namazı kendi has vaktinde kıldırmasıyla- mütevatir derecesinde sabittir ve tek bir âhâd rivayetle bu sabit yapı bozulamaz. Onlara göre İbn Abbâs'ın naklettiği cem, cem-i sûrîdir (görüntüde cem): Öğle namazı en son vaktinde geciktirilerek kılınmış, ikindi ise ilk vaktinde hemen ardından eda edilmiştir; böylece dışarıdan bakan birlikte kılındı zannına kapılmış, oysa her ikisi de kendi şer'î vaktinde kılınmıştır.

Şâfiî mezhebi, hadisin zahirini esas alarak yağmur, çamur ve benzeri hakiki bir meşakkat (özür) bulunduğunda mukim (yolcu olmayan) kişinin de iki namazı cem edebileceğine hükmetmiştir; fakat bunu istisnai bir ruhsat olarak sınırlı tutmuş, sürekli ve alışkanlık haline getirilen bir uygulama olarak görmemiştir. Nevevî bu hadisi şerh ederken, cem-i sûrî te'vilinin de mümkün olduğunu, fakat hadisin zahirinin gerçek meşakkat durumunda cem'in caiz olduğuna işaret ettiğini belirtmiştir.

Şeriat, hükümlerini bazen doğrudan hikmetin (meşakkatin) kendisine değil, o hikmetin çoğunlukla görüldüğü sabit ve dışarıdan gözlemlenebilir bir sebebe (mazinne) bağlar. Yolculuk böyledir: Çoğu zaman meşakkat içerir, fakat her bir yolcunun meşakkat derecesini tek tek ölçmek imkânsız ve ihtilaf kaynağıdır. Şeriat bu yüzden sefer durumunun kendisini sabit bir ölçü (dâbıt) kılmış, hükmü kişinin o an hissettiği yorgunluğa değil, şer'î sefer mesafesine bağlamıştır. Böylece hem güçlü hem zayıf yolcu aynı ruhsattan istifade eder; zira insanların iç halini denetlemek mümkün olmadığından, sabit dış işaretler tercih edilmiştir.

Hamza b. Amr'ın Ben güç buluyorum, hiç zorlanmıyorum demesine rağmen Nebi (sallallahu aleyhi ve sellem) ona ruhsatı yine de tanımıştır; bu, ruhsatın kişinin sübjektif (öznel) güç veya zafiyet haline değil, seferde olma durumunun kendisine bağlı olduğunun açık delilidir. Eğer hüküm her seferinde şahsi meşakkat derecesine göre değişseydi, insanlar birbirini yalanlar, kimse kimsenin gerçekten ne kadar yorgun olduğunu bilemez, şeriat sürekli bir ihtilaf ve şüphe kaynağı haline gelirdi. Şâri' (Allah), bu kargaşayı önlemek için sabit ve herkesçe bilinen bir ölçü koymuştur.

Hicri 18. senede Hicaz'da öyle şiddetli bir kıtlık ve kuraklık yaşandı ki insanlar develeri kesip karınlarındaki yarı sindirilmiş otları yemeye, deri parçalarını kaynatıp içmeye mecbur kaldı. Hz. Ömer (r.a) bu yılda develeri kesmeyi kısıtladı, zekât develerini fakirlere dağıttı, komşu valilerden yardım istedi ve o sene hırsızlık suçu işleyenlere elin kesilmesi cezasını uygulamadı; çünkü açlığın yaygınlığı, zaruret (ıztırar) şartının o toplumda genel olarak gerçekleştiğine dair kuvvetli bir karine oluşturuyordu.

Hz. Ömer'in bu fetvası, fetvaların zaman, mekân, hâl ve niyetlerin değişmesiyle değişebileceği kaidesinin en canlı örneğidir. Dikkat edilmelidir ki Ömer, hırsızlık haddinin farz olduğunu inkâr etmedi; o, hadd cezasının şartı olan gerçek bir ihtiyaç olmaksızın başkasının malına saldırmak unsurunun, genel bir kıtlık halinde tartışmalı hale geldiğini, şüphenin (şübhe) doğduğunu tespit etti. Nitekim fıkıh kaidesi olarak yerleşen hadler şüphelerle düşer ilkesi, bizzat böylesi sahâbe uygulamalarından süzülmüştür; Ömer dini değiştirmedi, dinin kendi iç mantığını doğru yerde uyguladı.

Bu meselede Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri -aralarındaki pek çok füru' (teferruat) ihtilafına rağmen- unutarak yiyip içmenin orucu bozmayacağı hükmünde ittifak etmiştir; sadece Mâlikîlerde nafile oruçla farz oruç arasında kılınacak kazâ bakımından hafif bir teferruat farkı vardır. Bu denli geniş bir ittifak, orucun mahiyetine dair ortak bir usul kavrayışına işaret eder: Nebi'nin (s.a.v) Onu Allah yedirmiş ve içirmiştir ifadesi, bu fiili doğrudan failin iradesinden çıkarıp ilahi bir ikrama dönüştürmüştür.

İbadetler iki temel kategoriye ayrılır. Birincisi, hükmü doğrudan bir sebebin fiilen gerçekleşmesine bağlı olan işlemlerdir; abdesti bozan bir hadesin unutarak gerçekleşmesi, tıpkı kırılan bir eşyanın kasıtlı mı kazara mı kırıldığına bakılmaksızın kırık sayılması gibi, yine de hükmünü doğurur; çünkü buradaki hüküm salt fiziksel oluşuma bağlıdır. İkincisi ise, orucun aslı olan imsak (nefsi tutmak) gibi, özünde niyet ve kastı barındıran ibadetlerdir. Kişi unuttuğunda niyetindeki o bilinçli tutma hâli kesintiye uğramamış, sadece bilmeden bir fiil vuku bulmuştur; bu yüzden ibadetin özü zedelenmez.

Teyemmümde niyet edilir, iki el temiz toprağa bir defa vurulur; yüz ve eller bileklere kadar mesh edilir. Su bulununca veya suyu kullanmaya engel olan mazeret kalkınca teyemmümün ruhsatı sona erer. Abdesti bozan hâller teyemmümü de bozar.

Sürekli idrar, kanama veya benzeri mazereti bulunan kimse namaz vakti girdikten sonra temizlenir, mümkünse koruyucu bir bez kullanır ve abdest alır. Aynı vakit içinde farzını ve dilediği nâfileleri kılar. Mazeret dışındaki bir abdest bozucu gerçekleşmedikçe o vakit boyunca gelen akıntı ibadetine engel olmaz.

Cuma namazına yetişmiş sayılmak için imamın ikinci rek'atının rükûuna yetişmek gerekir. Buna yetişen kimse imam selâm verdikten sonra bir rek'at daha kılar. İkinci rek'atın rükûundan sonra yetişen ise öğle namazına niyet eder ve imamın selâmından sonra dört rek'at tamamlar.

Uyuyakalan veya unutan kimse, namazı hatırladığı anda sünnetiyle birlikte kılar; sabah namazı güneş doğduktan sonra hatırlansa da aynı usul geçerlidir. Namazı kasıtlı olarak terk eden kimse için geçmiş namazları sayarak kazâ etmek yerine samimi tevbe, namaza devam ve çokça nâfile ibadet gerekir.

Ramazan, kazâ, adak ve kefâret gibi farz oruçlarda niyet fecr-i sâdıktan önce bulunmalıdır. Kalbin ertesi gün oruç tutacağını bilmesi yeterlidir; diliyle ayrıca söylemesi gerekmez. Ramazan başında ayın tamamına yönelen niyet geçerlidir; sefer veya hastalıkla oruca ara verilirse yeniden başlarken niyet yenilenir.

Altın, gümüş, para ve ticaret malları nisaba ulaşıp üzerinden kamerî yıl geçtiğinde kırkta bir zekât verilir. Borcun bulunması, eldeki nisap malının zekâtını düşürmez; kişi imkân bulursa borcunu öder, elinde kalan zekâta tâbi mala da zekâtını verir. Zekâtın hak sahibine ulaştırılması gerekir.

Zekât, Tevbe sûresinde sayılan sekiz sınıfın dışına çıkarılmaz. Fakir ve miskinler, zekât görevlileri, kalpleri İslam'a ısındırılacak kimseler, kölelikten kurtulacaklar, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmış yolcular bu sınıflardır. Cami yapımı gibi doğrudan temlik bulunmayan genel projeler zekâtın yerine geçmez.

Bayram günü kendisinin ve bakmakla yükümlü olduklarının temel yiyeceğinden fazlasına sahip olan Müslüman, aile fertleri adına birer sâ' temel gıda verir. Fitre bayram namazından önce çıkarılır; bir veya iki gün önceden verilmesi de câizdir. Para değil, beldenin temel gıdasından verilmesi esastır.

Kurban, gücü yeten kimse için müekked sünnettir ve terk edilmemesi gerekir; fakat borçlanarak kesmek zorunlu değildir. Bir koyun yahut keçi kişinin kendisi ve ailesi adına yeterlidir. Sığır ve devede ise yedi kişiye kadar ortaklık kurulabilir.

Bozulan geçerli yemin için on yoksul, aileye yedirilen orta ölçüde yemekle doyurulur veya giydirilir; köle azadı da âyetteki seçeneklerdendir. Bu üçünden hiçbirine gücü yetmeyen kimse üç gün oruç tutar. Malî seçeneğe gücü yeten kişi doğrudan oruca geçmez.

Niyet edilir ve Allah'ın adı anılır; yüz, kollar ve ayaklar yıkanır, baş kulaklarla birlikte mesh edilir. Âyetteki sıraya uyulur ve uzuvların yıkanması arasında uzun ara verilmez. Üçer defa yıkamak kemal, her uzvu tam olarak bir defa yıkamak ise yeterli ölçüdür.

Hz. Peygamber döneminde ağız temizliğinde misvak kullanılıyordu. Bugün diş fırçası veya ağız sağlığına uygun başka bir araçla aynı temizlik sağlandığında sünnetin maksadı yerine gelir. Önemli olan ağız ve diş bakımının ihmal edilmemesidir.

Oje ve kurumuş boya gibi suyun deri veya tırnakla temasını engelleyen maddeler abdest ve gusülden önce çıkarılır. Jöle gibi tabaka oluşturmayan ürünler engel sayılmaz. Meslek sebebiyle çıkarılması güç olan boya, hamur ve benzeri kalıntılar için ise kolaylık hükmü uygulanır.

Abdest aldığından emin olup bozulup bozulmadığında şüphe eden kimse abdestli sayılır. Abdestinin bozulduğunu bildiği hâlde yeniden alıp almadığından şüphe eden ise abdestsizdir. Çünkü kesin olarak bilinen hâl, sırf şüpheyle ortadan kalkmaz.

Kur'an'ı ezberden abdestsiz okumak mümkündür; abdestli okumak ise edeptendir. Mushafa abdestsiz dokunmama konusunda mezhepler ortak kanaate sahiptir. Eğitim ve benzeri gerçek mazeretler ayrıca değerlendirilir.

Sargıyı açıp yaranın altını yıkamak zararlı değilse normal temizlik yapılır. Açmak veya yıkamak zarar veriyorsa sargı üzerine bir defa mesh yeterlidir ve bunun belirli bir süresi yoktur. Sargı abdest organlarının çoğunu kaplıyorsa teyemmüm edilir.

Cünüplüğü gidermeye niyet edilir; ağız ve burun dâhil bütün bedene su ulaştırılır. Sünnete uygun gusülde eller ve avret yeri yıkanır, namaz abdesti alınır, ardından baştan başlayarak bütün beden kuru yer kalmayacak şekilde yıkanır.

Gusül, cünüplüğü gidermeye niyet edilerek yapılır; sıradan serinleme veya temizlik banyosu bu niyet olmadan cenabet guslü yerine geçmez. Besmele meşrudur. Unutulduğunda gusül geçerlidir; hatırlandığı yerde Allah'ın adı anılır.

Gusülde abdest organları da bütünüyle yıkandığı için ayrıca namaz abdesti almaya ihtiyaç yoktur. Ancak gusül esnasında abdesti bozan bir durum gerçekleşirse namazdan önce abdest alınır.

Cünüp kimse ihtiyaç hâlinde avret mahallini temizleyip abdest alarak veya en azından elini ve ağzını yıkayarak uyuyabilir, yiyip içebilir. Bununla birlikte ilk fırsatta gusletmeli; namazı kaçıracak biçimde geciktirmemelidir.

İmsak vakti fecr-i sâdıkın doğduğu andır; aynı anda yatsı vakti çıkar ve sabah namazı vakti girer. Vaktin girdiği kesinleşince namazı ilk vaktinde kılmak sünnettir; güneş doğumuna yaklaşacak kadar geciktirilmez.

Kerâhet vakitleri güneşin doğup yükselmesine kadar geçen süre, güneşin tam tepe noktasında bulunduğu an ve güneşin batışa geçtiği zamandır. Bu sınırlama, Müslümanın ibadet kimliğini korur ve güneşe tapan toplulukların vakitlerine benzemeyi önler.

Niyetin yeri kalptir. Resulullah'tan ve ashaptan namaza başlarken niyet cümlesi söylemek nakledilmemiştir. Bu sebeple kişi kılacağı namazı kalbinde belirler, diliyle özel bir formül söylemez.

Kur'an, yalnız manadan değil indirildiği lafızlardan da oluşur. Tercüme, mütercimin anladığı manayı başka bir dilde ifade eder ve Kur'an hükmünde değildir. Bu sebeple namazda sûrelerin Türkçe tercümesi kıraat yerine geçmez; dua ise kişinin kendi diliyle yapılabilir.

Konuşma yetisi bulunan kişi Fâtiha ve diğer sûreleri diliyle okumalıdır. Sessiz namazda kendi duyabileceği kadar hafif sesle, harfleri yerlerinden çıkararak okur; yanında bulunanları rahatsız edecek kadar sesi yükseltmez.

Rükûda, rükûdan doğrulmada, secdede ve iki secde arasındaki oturuşta bedenin sükûnete kavuşması namazın rükünlerindendir. Bu sükûneti terk ederek aceleyle kılınan namaz tamam değildir; kişi her rükne hakkını vermelidir.

Resulullah alınla birlikte burnu, iki eli, iki dizi ve iki ayağın uçlarını secdeye koymayı emretmiştir. Özür bulunmadığı hâlde bu uzuvlardan birini kaldırarak secdeyi sürdürmek câiz değildir. Alın ve burun tek secde uzvu gibi birlikte yere yerleştirilir.

Rükûdan sonra bel doğrulup bütün uzuvlar yerine gelinceye kadar ayakta durulur. İki secde arasında da beden yerleşinceye kadar oturulur. Bu iki rüknü bilerek veya bilmeyerek tümüyle terk eden kimse eksik rek'atı tamamlamadan namazını tamamlamış sayılmaz.

Namazda sağa sola bakmaktan, elbiseyle oynamaktan ve rükünleri aceleye getirmekten kaçınılır. Okunan sûre ve zikirlerin anlamına yönelmek huşûya yardımcı olur. Zihin dağıldığında kişi düşüncenin peşine düşmeden yeniden namaza döner.

Farz namazda anne veya babanın normal çağrısı için namaz bozulmaz. Ciddi bir ihtiyaç ya da tehlike varsa namaz bırakılıp yardım edilir. Nâfile namazda ise çağrının namazı engelleme kastı taşımadığı durumda cevap vermek ve ebeveynin gönlünü gözetmek öne alınır.

Ezanı işiten, sağlıklı ve güvenlik içinde olan erkeğin farz namazları mescitte cemaatle kılması gerekir. Hastalık, tehlike, şiddetli yağmur ve benzeri meşru mazeretler bulunmadıkça evde tek başına kılmayı alışkanlık hâline getirmek câiz değildir.

Farklı mezhebe mensup bir imamın arkasında namaz kılınabilir. İmamın kendi mezhebine göre namazı bozulmadıkça cemaatin namazı da tamamdır. İmamın abdest veya namazının kendi mezhebine uygun olup olmadığını ayrıca araştırmak gerekmez.

Aynı binanın bitişik katlarında, asıl mescit cemaati almadığında ses bağlantısıyla imama uyulabilir. Ancak araya yol, ırmak veya mekân birliğini koparan başka bir engel giriyorsa yalnız hoparlör sesiyle imama uymak geçerli değildir.

Cuma namazı akıllı, ergen, mukim ve geçerli mazereti bulunmayan erkeklere farzdır. Kadınlar, yolcular ve hastalar cuma ile yükümlü değildir; bununla birlikte cumayı kılarlarsa namazları geçerli olur ve ayrıca öğle namazı kılmazlar.

Hayati önemi bulunan kesintisiz görevler dışında iş vaktinin cumaya denk gelmesi tek başına mazeret değildir. İzin verilmeyen çalışan hukukî hakkını aramalı ve uygun bir iş imkânı araştırmalıdır. Başka geçim yolu bulamayan kişi için durum, yeni iş buluncaya kadar geçici mazeret sayılabilir.

Yolculuk hükümleri, kişi beldesinin yerleşik yapılarını geride bırakınca başlar. Evden çıkmak veya araç terminaline ulaşmak tek başına yeterli değildir; oturduğu şehrin meskûn sınırını fiilen aşması gerekir.

Seferî kişi mukim imama uyduğunda dört rek'atı imamla tamamlar. İkinci rek'atta selâm vererek ayrılırsa namazı geçerli olmaz. Namazı yeniden tek başına kılması gerekirse bu defa seferî hükmüyle iki rek'at kılar.

Ayakta durulabilen gemide namaz kıyam, rükû ve secdeyle kılınır. Baş dönmesi gibi bir mazeret varsa oturmak mümkündür. Namaza kıbleye dönerek başlanır; geminin yönü değiştikçe imkân ölçüsünde yeniden kıbleye yönelinir ve cemaatle namaz kılınabilir.

Normal şartlarda farz namazın mola yerinde veya yolculuk öncesi ve sonrasında kılınması esastır. Güvenlik, uygun yer bulamama ya da aracın durmaması gibi zaruretlerde kişi oturduğu yerde îmâ ile kılabilir. Öğle-ikindi ve akşam-yatsı namazları yolculukta gerektiğinde cem edilebilir.

Ayakta durabilen kişi namaza ayakta başlar; secdeye güç yetiremiyorsa oturarak îmâ eder. Yere oturamayan kimse sandalye kullanabilir. Rahatsızlık namazın aslî şeklini engellemiyorsa kolaylık hükmüne geçilmez; mazeret kişinin gerçek durumuna göre değerlendirilir.

Oruç Müslüman, akıllı ve ergen kimselere farzdır. Yolculuk, geçici hastalık, gebelik veya emzirme gibi durumlarda tutulamayan günler daha sonra kazâ edilir. Yaşlılık veya iyileşme ümidi bulunmayan hastalık kalıcıysa her gün için fidye verilir.

Hastalık, yolculuk, yaşlılık, ileri derecede açlık ve susuzluk, zorunlu ağır iş ile gebe veya emzikli olmak belirli şartlarda ruhsat sebebidir. Geçici mazerette kazâ, kalıcı mazerette fidye gerekir. Fakihler ruhsatı her meşakkate yaymamış, gerçek ve ciddi zararı esas almıştır.

Takvimdeki imsak fecr-i sâdığın başladığı, gecenin bittiği ve sabah namazı vaktinin girdiği andır. Ezanın sonunu bekleyerek yemeye devam edilmez. Ezan başladığı sırada ağızda bulunan lokmanın yutulmasında ise sakınca görülmemiştir.

Sahura kalkmak ve sahuru geciktirmek sünnettir. Sahur, gün içinde oruca güç verir; aynı zamanda seher vaktinde uyanık kalıp dua ve istiğfar etme imkânı sağlar. Bu iki yönüyle oruca canlı ve hazırlıklı başlamaya yardımcı olur.

Ramazan Bayramı'nın birinci gününde ve Kurban Bayramı'nın dört gününde oruç tutmak yasaktır. Bayramlar yeme, içme, paylaşma ve sevinç günleridir. Şek günü, yalnız cuma günü ve aralıksız visal orucu gibi bazı uygulamalar da ayrıca mekruh görülmüştür.

Tedavi ve aşı amacı taşıyan, vücuda gıda vermeyen iğneler orucu bozmaz. Gıda veya vitamin enjeksiyonu, serum ve kan verilmesi orucu bozar ve o gün kazâ edilir. Mümkünse tedavinin iftar sonrasına alınması ihtiyatlıdır; sağlık ihtiyacı ertelenmez.

Diş tedavisinin kendisi ve ağrıyı gidermek için yapılan besleyici olmayan enjeksiyon orucu bozmaz. Tedavi sırasında su, kan veya kullanılan ilaçlardan biri boğaza ulaşırsa oruç bozulur ve kazâ gerekir. İşlem sırasında yutkunmamaya özen gösterilir.

Boğaza su kaçırmadan ağzı çalkalamak ve dişleri fırçalamak orucu bozmaz. Macun veya su yutulursa oruç bozulur. Bu sebeple dişlerin imsaktan önce ya da iftardan sonra fırçalanması; gündüz fırçalanacaksa macun kullanılmaması daha uygundur.

İleri yaş veya iyileşme ümidi bulunmayan hastalık sebebiyle oruç tutamayan kişi her gün için bir fidye verir. Bir fidye, bir kişiyi bir gün doyuracak yiyecek veya bunun bedelidir ve fitre miktarına denktir. İmkânı olanın daha fazlasını vermesi güzeldir.

Mazeretsiz tutmayan kimse fidye vererek borcundan kurtulamaz; samimiyetle tövbe eder. Yolculuk veya iyileşmesi beklenen hastalık gibi geçici bir mazeret sebebiyle erteleyen kimse de fidye değil, mazereti kalkınca kazâ ile yükümlüdür.

Borçlu kimse elindeki para, altın veya ticaret malı nisaba ulaşıp üzerinden bir yıl geçtiğinde zekâtını verir. Borcun varlığı zekâtı düşürmez. En doğru yol, vadesi gelen borcu ödedikten sonra elde kalan zekâta tâbi malın hesabını yapmaktır.

Kiraya verilen evin veya dükkânın kendi değerinde zekât yoktur. Kira geliri nisaba ulaşır ve sahibinin elinde kamerî yılını tamamlarsa yüzde iki buçuk zekât verilir. Gelir yıl dolmadan harcanmışsa o kısım için zekât gerekmez.

Ticaret malı nisap değerine ulaşıp üzerinden bir kamerî yıl geçtiğinde yüzde iki buçuk zekât verilir. Hesaplama gününde malın piyasadaki güncel değeri alınır; henüz gerçekleşmemiş muhtemel kâr ayrıca eklenmez.

Kadının kullandığı altın ve gümüş takılar nisaba ulaştığında zekâtı verilir. Bu, delillerin umumuna daha uygun olan görüştür. Üzerinden bir kamerî yıl geçen ziynetin değeri hesaplanır ve kırkta biri zekât olarak çıkarılır.

Zekât sahibi ödemeyi bizzat yapabilir, birini vekil tayin edebilir veya banka yoluyla gönderebilir. Önemli olan zekâtın hak sahibine ulaşmasıdır. Havale ve EFT masrafı zekât miktarından kesilmez; gönderen tarafından ayrıca karşılanır.

Kesim, imamın bayram namazını tamamlamasından sonra başlar. Bayram günü ile onu izleyen üç teşrik gününde, son gün güneş batıncaya kadar yapılabilir. Gece de geçerlidir; güvenli ve düzgün kesim için gündüz tercih edilir.

Kurban sahibi etten kendisi ve ailesiyle yer, dilediği kimselere hediye eder ve fakirlere sadaka verir. Üç eşit parçaya ayırmak şart değildir. İhtiyaca göre bir bölümü artırılabilir; esas olan Allah'ın nimetinden yemek ve muhtacı gözetmektir.

Kurban sahibi deriyi evinde kullanabilir, bir yoksula veya hayır kurumuna verebilir. Deri kasap ücreti olarak verilemez ve kişisel kazanç için satılamaz. Satılmışsa elde edilen bedelin yoksullara verilmesi gerekir.

Her ibadet emredildiği biçimde yerine getirilir. Kurbanın rüknü hayvanın usulüne uygun kesilmesidir; bedelini vermek veya hayvanı kesmeden bağışlamak kurban sayılmaz. Sadaka ayrıca değerli bir ibadettir, fakat kurbanın alternatifi değildir.

Akîka doğumun yedinci günü kesilir; mümkün olmazsa on dördüncü veya yirmi birinci gün, bunlar da geçerse daha sonra kesilebilir. Erkek çocuk için birbirine denk iki, kız çocuk için bir koyun sünnettir. Aynı gün çocuğun saçı tıraş edilir ve isim verilir.